अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

श्रीकृष्णले यहाँ तमोगुणका चार घातक लक्षणहरू प्रस्ट पार्नुभएको छ: 1. अप्रकाश: मनमा कुनै ज्ञान वा सकारात्मक विचार नै नआउनु, मानसिक कोठामा कालो अन्धकार छाउनु। 2. अप्रवृत्ति: बिहान उठेर नुहाउन, पूजा गर्न, काम गर्न वा आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्न कुनै उत्साह नहुनु (Complete Apathy/Inertia)। 3. प्रमाद: के गरिरहेको छु भन्ने होस नहुनु; अनावश्यक विवाद, जाँडरक्सी वा कुलतमा समय नष्ट गर्नु। 4. मोह: हितैषी मित्रलाई शत्रु देख्नु र विनाश गर्ने शत्रुलाई आफ्नो ठान्नु। महाभारतमा दुर्योधन र उनका सङ्गीहरूले जब पाण्डवहरूलाई लाक्षागृहमा जलाउने षड्यन्त्र रचे वा द्रौपदीको चीरहरण गरे, त्यो तमोगुणको पराकाष्ठा थियो— जहाँ धर्म र मर्यादाको प्रकाश पूर्णतः निभिसकेको थियो।

आधुनिक मनोचिकित्सा (Psychiatry) ले जसलाई क्लिनिकल डिप्रेसन, ब्रेन फग (Brain Fog) र चरम प्रोक्रास्टिनेसन (Procrastination) भन्छ, त्यो गीताको दृष्टिमा तमोगुणको बाढी हो: 1. लक्षणहरू: - "मलाई केही गर्न मन छैन, म बेकार छु, यो संसार नै बेकार छ" (अप्रकाश र अप्रवृत्ति)। - ओछ्यानमा पल्टिएर घण्टौंसम्म छत हेरिरहनु वा फोनमा व्यर्थ स्क्रोल गर्नु (प्रमाद)। - आफ्नै जीवन बिगार्ने कुराहरूलाई अँगाल्नु (मोह)। 2. यो अवस्थाबाट कसरी निस्कने? - तमोगुणमा परेको मानिसलाई सिधै "शान्त भएर ध्यान गर" भन्यो भने ऊ झन् सुत्छ! - त्यसैले पहिलो कदम: रजोगुणको इन्जिन चलाउनुहोस्— कडा शारीरिक व्यायाम गर्नुहोस्, दौडनुहोस्, कोठा सफा गर्नुहोस्, काममा हात हाल्नुहोस्। - शरीर हल्लिएपछि तमोगुण भाग्छ, अनि मात्र सत्त्वगुणको प्रकाश आउँछ।