अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

महाभारतको कुरुक्षेत्र यस श्लोकको महा-प्रयोगशाला थियो: 1. पाण्डवहरूले जुवामा हारिएपछि पनि १२ वर्ष वनवास र १ वर्ष अज्ञातवासमा सत्य, तप र धर्मको पालन गरे (सुकृत कर्म)। त्यस कष्टको अन्तिम फल के भयो? निर्मल विजय, अमर यश र आत्म-सन्तोष (सात्त्विक फल)। 2. दुर्योधनले जीवनभर छल, ईर्ष्या, साम्राज्य विस्तार र अनवरत षड्यन्त्रहरूको दौडधुप गर्यो (राजसिक कर्म)। उसले बाहिरबाट राज्य पाए जस्तो देखिए पनि उसको जीवनको प्रत्येक पल अशान्ति, भय र अन्त्यमा महा-विनाशको दुःखमा परिणत भयो (रजसस्तु फलं दुःखम्)। 3. जयद्रथ, कीचक वा अन्य तामसिक पापीहरूले अज्ञान र कामवासनामा अन्धो भएर कर्म गरे, जसको फल अपमानजनक मृत्यु र कुलको विनाश भयो (तमसः फलम् अज्ञानम्)। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "तिमीले कुन फल चाहेका छौ? यदि सात्त्विक शान्ति चाहन्छौ भने तिम्रो कर्म पनि धर्म र निष्कामतामा आधारित हुनुपर्छ।"

धेरै मानिसहरू प्रश्न गर्छन्— "मैले यति धेरै मेहेनत गरें, रातदिन पैसा कमाउन दौडिएँ, तर पनि म किन दुःखी छु?" गीताको यो श्लोकले त्यसको स्पष्ट जवाफ दिन्छ: 1. राजसिक कर्मको गन्तव्य दुःख नै हो: - जब तपाईं लोभ, ईर्ष्या, अहंकार र फलको अत्यधिक तिर्खा लिएर काम गर्नुहुन्छ, तब तपाईंले चाहे जतिसुकै धन वा पद पाउनुहोस्, त्यसको अन्तिम उत्पादन (End Product) 'दुःख र तनाव' नै हुनेछ। 2. तामसिक कर्मको गन्तव्य अन्धकार हो: - अल्छीपना, धोकाधडी र कुलतमा लाग्दा केही बेर सजिलो लागे पनि त्यसले जीवनलाई जड र अन्धकार बनाउँछ। 3. सात्त्विक कर्मको उपहार: - जब तपाईं निष्काम भावले अरूको सेवा गर्नुहुन्छ, कर्तव्यलाई प्रेमका साथ पूरा गर्नुहुन्छ, तब तपाईंको हृदयमा तत्काल निर्मल आनन्द र सन्तुष्टिको ज्योति बल्छ।