अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

श्रीकृष्णले यहाँ गुणातीत महापुरुषको पहिलो र सबैभन्दा अचम्मलाग्दो लक्षण बताउनुभएको छ। साधारण मानिस के गर्छ? - जब मनमा शान्ति र आनन्द आउँछ (सत्त्व), ऊ भन्छ— "आहा! यो कहिल्यै नजाओस्!" (आसक्ति)। र त्यो जाँदा रुन्छ। - जब कामको दौडधुप आउँछ (रज), ऊ छटपटाउँछ। - जब अल्छी वा उदासी आउँछ (तम), ऊ आफैंसँग लड्छ र घृणा गर्छ— "मलाई किन यस्तो भयो?" (द्वेष)। तर गुणातीत पुरुष मनको मौसमविद जस्तै हो! घाम लाग्दा घामलाई स्वीकार गर्छ, पानी पर्दा पानीलाई स्वीकार गर्छ, र हुरी चल्दा हुरीलाई हेर्छ— न घामसँग टाँसिन्छ, न पानीसँग रिसाउँछ। कुरुक्षेत्रमा श्रीकृष्ण आफैं गुणातीतका जीवन्त रूप हुनुहुन्थ्यो— युद्धको कोलाहल (रज), अर्जुनको मोह (तम) वा गीताको ज्ञान (सत्त्व) सबैका बीचमा उहाँ पूर्ण तटस्थ, शान्त र मुस्कुराइरहनुभएको थियो।

हाम्रो दुःखको सबैभन्दा ठूलो कारण के हो? "हामी मनको अवस्थासँग लड्न थाल्छौं!" 1. जब मन अशान्त हुन्छ: - हामी भन्छौं— "मलाई किन अशान्ति भयो? म किन यस्तो छु?" यसो गर्दा हामी अशान्तिमाथि अर्को अशान्ति थप्छौं। 2. गुणातीतको मनोवैज्ञानिक कला: - जब मनमा शान्ति आउँछ (सत्त्व): मुस्कुराएर हेर्नुहोस्— "यो सत्त्वगुणको लहर हो।" - जब मनमा कामको चटारो आउँछ (रज): शान्त भएर हेर्नुहोस्— "यो रजोगुणको हावा हो।" - जब मन भारी हुन्छ (तम): लड्नुको सट्टा स्वीकार गर्नुहोस्— "यो तमोगुणको बादल हो, यो पनि केही बेरमा बितिहाल्छ।" - न कुनै गुणलाई धपाउनुहोस्, न कसैसँग टाँसिनुहोस्। जब तपाईं साक्षी बन्नुहुन्छ, गुणहरूले तपाईंलाई छुँदै नछोई आफैं शान्त भएर जान्छन्।