अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

यहाँबाट चौधौं अध्यायको मुख्य विषयवस्तु सुरु हुन्छ। संस्कृतमा 'गुण' शब्दका दुईवटा अर्थ हुन्छन्: 1. स्वभाव वा विशेषता (Attribute/Quality)। 2. 'डोरी' वा डोरीका बाटेका त्यान्द्राहरू (Rope/Cord)। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई बुझाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिम्रो आत्मा वास्तवमा अविनाशी, स्वतन्त्र र असङ्ग छ। तर जसरी एउटा स्वतन्त्र राजालाई रेशमी, सुनौलो वा फलामे साङ्लोले बाँधेर बन्दी बनाउन सकिन्छ, त्यसैगरी प्रकृतिले यी तीनवटा सूक्ष्म डोरीहरू बनाएर आत्मालाई देहको कारागारमा बाँधिदिएकी छे। सत्त्वगुण सुनौलो डोरी हो (सुख र ज्ञानको बन्धन), रजोगुण चाँदी वा तामाको डोरी हो (लोभ र क्रियाको बन्धन), र तमोगुण खिया लागेको फलामे साङ्लो हो (अज्ञान र अल्छीको बन्धन)।" यो कुरा बुझ्नु नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो आत्म-निरीक्षण हो।

हामी सबैले अनुभव गरेका छौं कि कहिलेकाहीँ हामी बिहान उठ्दा मन एकदमै शान्त, सफा र आनन्दित हुन्छ (सत्त्व)। दिउँसोतिर अचानक केही नयाँ किन्ने, दौडधुप गर्ने, प्रतिस्पर्धा गर्ने वा रिस उठ्ने तीव्र आवेग आउँछ (रज)। र बेलुकी वा कुनै दिन ओछ्यानबाट उठ्नै मन नलाग्ने, निराशा, झर्को लाग्ने र नराम्रो बानीमा फस्ने मन हुन्छ (तम)। 1. यी तीन गुणहरू तपाईंका बाहिरी स्वभाव होइनन्; यी तपाईंको मस्तिष्क र चित्तमा घुमिरहने प्रकृतिका रसायन (Neurotransmitters/Energies) हुन्। 2. समस्या कहाँ छ? - समस्या गुणहरू हुनुमा होइन; समस्या यो हो कि हामी ती गुणहरूलाई 'म नै हुँ' भनेर ठान्छौं। - जब तपाईं बुझ्नुहुन्छ कि "यी त प्रकृतिका तीन रङ्ग हुन्, म त यी रङ्गहरूलाई हेर्ने शुद्ध ऐना हुँ", तब तपाईं ती डोरीहरूको पकडबाट फुत्कन थाल्नुहुन्छ।