अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

महाभारतमा दुर्योधन रजोगुणको ज्वलन्त उदाहरण हुन्। दुर्योधनसँग विशाल हस्तिनापुर राज्य थियो, अतुलनीय धन थियो, तर उनको मनमा 'तृष्णा' (अझै धेरै पाउने तिर्खा) कहिल्यै मेटिएन। उनले पाण्डवहरूलाई पाँचवटा गाउँ दिन पनि अस्वीकार गरे, किनभने रजोगुणले मानिसलाई कहिल्यै तृप्त हुन दिँदैन। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई रजोगुणको प्रकृति सम्झाउँदै भन्नुहुन्छ: "हे कौन्तेय! रजोगुणको स्वभाव नै आगो जस्तो हो। आगोमा घिउ हालेपछि त्यो झन् दन्किन्छ। रजोगुणले मानिसलाई दुईवटा कुरामा फसाउँछ— 1. तृष्णा: जुन कुरा मसँग छैन, त्यो मलाई जसरी पनि चाहियो! (नयाँ पद, धेरै पैसा, ठूलो घर)। 2. सङ्ग: जुन कुरा मसँग छ, त्यो कसैले नखोसोस् भनेर दिनरात चिन्ता गर्नु। यसैको परिणामस्वरूप मानिस न सुत्न सक्छ, न शान्त बस्न सक्छ; ऊ दिनरात कर्म र दौडधुपको अन्धो चक्रव्यूहमा पिसिइरहन्छ।" यो चेतावनीले अर्जुनलाई युद्धको व्यक्तिगत प्रतिष्ठा र राज्य-भोगको लोभबाट माथि उठाउन मद्दत गर्छ।

आजको २१ औं शताब्दीको कर्पोरेट संसार रजोगुणको साम्राज्य हो: - "अझ धेरै कमाऊ, अझ ठूलो पदमा पुग, छुट्टी नलिई दिनरात दौड, अरूलाई उछिन!" 1. रजोगुणको मनोवैज्ञानिक लक्षण: - कहिल्यै 'पर्याप्त' नलाग्नु (Never enough)। एउटा लक्ष्य पूरा हुनासाथ अर्को लक्ष्यको छटपटी सुरु भइहाल्नु। - मानसिक बेचैनी, उच्च रक्तचाप, अनिद्रा (Insomnia) र बर्नआउट (Burnout)। 2. समाधान: - गीताले कर्म गर्न निषेध गर्दैन; गीता भन्छ— "कर्म गर, तर फलको लोभ र तृष्णाको डोरीबाट मुक्त भएर गर।" - जब तपाईं रजोगुणको अन्धो आवेगलाई शान्त सत्त्वगुण र निष्काम सेवामा बदल्नुहुन्छ, तब कर्म थकान होइन, आनन्दको उत्सव बन्दछ।