अध्याय 14 : गुणत्रयविभागयोग

महाभारतमा धृतराष्ट्रको पुत्रमोह र अन्धोपना तमोगुणको बौद्धिक रूप थियो, जहाँ सबै सत्य थाहा पाउँदा पाउँदै पनि मानिसले आफ्ना गल्तीहरू देख्न सक्दैन (प्रमाद)। त्यस्तै रामायणमा कुम्भकर्ण तमोगुणका चरम प्रतीक थिए, जो ६ महिनासम्म निद्रा र आलस्यमा लट्ठिन्थे। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई चेतावनी दिँदै भन्नुहुन्छ: "हे भारत! तमोगुण सबैभन्दा तल्लो र खतरनाक खाडल हो। यसले विवेकको ज्योतिलाई पूरै छोपिदिन्छ। यसका तीन मुख्य लक्षण छन्: 1. प्रमाद: कर्तव्यको बेला अर्कै व्यर्थ कुरामा समय खेर फाल्नु (Procrastination/Distraction)। 2. आलस्य: गर्नुपर्ने काम थाहा हुँदाहुँदै पनि शरीर र मन भारी भएर सुतिरहनु वा ढिलासुस्ती गर्नु। 3. निद्रा: आवश्यकताभन्दा बढी सुत्नु र चेतनालाई अचेत अवस्थामा धकेल्नु। जब तमोगुण बढ्छ, मानिस पशुतुल्य बन्दछ।" युद्ध सुरु हुनुअघि अर्जुनको धनुष हातबाट खस्नु र शोकमा लड्नु पनि रजोगुण पछि तमोगुणको आक्रमण थियो।

आजको आधुनिक जीवनमा तमोगुणको रूप बदलिएको छ, तर असर उस्तै छ: 1. डिजिटल प्रमाद (Doom Scrolling): - महत्त्वपूर्ण काम वा अध्ययन गर्नुपर्ने बेला घण्टौंसम्म मोबाइलमा रिल्स् वा व्यर्थ भिडियो हेरेर समय बर्बाद गर्नु 'प्रमाद' को आधुनिक रूप हो। 2. मानसिक आलस्य (Brain Fog & Inertia): - व्यायाम गर्न मन नलाग्नु, स्वस्थ खाना नखानु, कोठा फोहोर पारेर बस्नु र "भोलि गरौंला" भन्दै पन्छाउनु 'आलस्य' हो। 3. अत्यधिक निद्रा वा अचेतता: - समस्याहरूबाट भाग्नका लागि केवल सुत्न खोज्नु वा नशा र अत्यधिक खानपानमा भुल्नु तमोगुणको बन्धन हो। - यसबाट कसरी निस्कने? तमोगुणलाई हटाउन पहिले 'रजोगुण' (सक्रियता, व्यायाम, कडा परिश्रम) को प्रयोग गर्नुपर्छ, अनि रजोगुणलाई 'सत्त्वगुण' (शान्ति, ध्यान, स्वाध्याय) मा रूपान्तरण गर्नुपर्छ।