अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

यो श्रीमद्भगवद्गीताको सबैभन्दा प्रसिद्ध, अचूक र क्रान्तिकारी श्लोकहरूमध्ये एक हो। भगवान् श्रीकृष्णले संसारका सम्पूर्ण पाप, अपराध, युद्ध र दुःखहरूको मूल जरालाई केवल तीन शब्दमा समेटिदिनुभएको छ— १. काम (Lust/Greed of senses): जब मनमा कुनै वस्तु वा व्यक्तिको अनैतिक भोग गर्ने तीव्र भोक जाग्छ। २. क्रोध (Anger): जब त्यो कामवासनाको बाटोमा कसैले बाधा पुर्‍याउँछ, तब रिस र ज्वाला दन्किन्छ। ३. लोभ (Greed): जब केही पाएपछि अझै धेरै थुपार्ने अन्धो लालच जाग्छ। महाभारतको महाविनाश यसै त्रिमूर्तिबाट भएको थियो: - दुर्योधन र शकुनिसँग राज्यको 'लोभ' थियो। - पाण्डवहरूलाई नष्ट गर्ने 'क्रोध' थियो। - र द्रौपदीलाई भरी सभामा अपमानित गर्ने 'काम' थियो। यसै तीन ढोकाबाट पसेर सम्पूर्ण कौरव वंश नरकमा पुग्यो। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! यी तीन चोरहरूलाई तिम्रो मनको ढोकाबाट तुरुन्तै बाहिर निकाल, किनभने यिनले तिम्रो आत्माको सम्पूर्ण शान्ति र विवेकलाई लुटिदिनेछन्।" यो उपदेशले मानिसलाई आत्म-विनाशबाट जोगाउने महा-मन्त्र प्रदान गर्दछ।

मनोविज्ञान र आधुनिक न्यूरोसाइन्सले पनि प्रमाणित गरेको छ कि मानिसको मानसिक सन्तुलन बिगार्ने तीन प्रमुख विषहरू नै यी हुन्: 1. काम (Uncontrolled Desires): यसले डोपामाइन (Dopamine) को लत लगाउँछ र मानिसलाई कहिल्यै तृप्त हुन दिँदैन। 2. क्रोध (Anger/Rage): यसले कोर्टिसोल (Cortisol) र एड्रेनालिन बढाएर रक्तचाप, मुटु र निर्णय क्षमता नष्ट गर्छ। 3. लोभ (Greed/Hoarding): यसले मानिसलाई सधैं असुरक्षित, ईर्ष्यालु र कङ्गाल महसुस गराउँछ। - जब तपाईंको मनमा रिस उठ्छ वा लोभ जाग्छ, तुरुन्तै सतर्क हुनुहोस्— "नरकको ढोका खुल्न लाग्यो!" - तुरुन्तै त्यो ढोका बन्द गर्नुहोस्। कामलाई प्रेममा बदल्नुहोस्, क्रोधलाई क्षमामा बदल्नुहोस्, र लोभलाई दान एवं सन्तुष्टिमा बदल्नुहोस्।