अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

दैवी गुणहरूको वर्णन गरेपछि श्रीकृष्णले यहाँ आसुरी प्रवृत्तिका ६ वटा मुख्य अवगुणहरू प्रस्तुत गर्नुभएको छ: १. दम्भ: भित्र कपट भए पनि बाहिरबाट धर्मात्मा र महान् देखिन खोज्नु (Hypocrisy)। २. दर्प: धन, सेना र राज्यको नशामा चुर हुनु (Arrogance)। ३. अभिमान: अरू कसैलाई केही नगन्ती मान्नु (Vanity)। ४. क्रोध: आफ्नो स्वार्थमा सानो ठेस लाग्नासाथ आगो ओकल्नु (Wrath)। ५. पारुष्यम्: अरूको चित्त दुखाउने कटु शब्द बोल्नु र निर्दयी व्यवहार गर्नु (Cruelty)। ६. अज्ञानम्: धर्म के हो र अधर्म के हो भन्ने कुनै होश नहुनु (Moral Ignorance)। महाभारतमा दुर्योधन, दुःशासन र कर्णको स्वभावमा यी ६ वटा आसुरी गुणहरू स्पष्ट देखिन्थे। जब द्रौपदीलाई भरी सभामा दुर्वचन बोलियो, त्यो 'पारुष्य' थियो; जब शान्तिदूत बनेका श्रीकृष्णलाई बन्दी बनाउन खोजियो, त्यो 'दर्प' र 'दम्भ' थियो।

धेरै मानिसहरू सोच्दछन् कि 'असुर' वा 'राक्षस' भनेको सिङ उम्रेको वा डरलाग्दो दाँत भएको कुनै काल्पनिक जीव हो। तर गीता भन्छ— असुर कतै बाहिर हुँदैन, त्यो हाम्रै सोचाइ र व्यवहारको विकृति हो! 1. के मभित्र असुर छ? - जब हामी सामाजिक सञ्जालमा देखावटी जीवन देखाउँछौं (दम्भ)। - जब हामी पद वा पैसाको घमण्डमा अरूलाई होच्याउँछौं (दर्प र अभिमान)। - जब हामी परिवार वा सहकर्मीलाई तीखो र अपमानजनक शब्दले घोच्छौं (पारुष्य)। 2. सतर्कता: - यी ६ वटा अवगुणहरूले मानिसलाई ढिलो-चाँडो आफ्नै हातले आफ्नो विनाश गर्न लगाउँछन्। - आफ्नो मनलाई ऐनामा हेर्नुहोस् र यी ६ वटा विषाक्त काँडाहरूलाई एउटा-एउटा गरी उखेलेर फ्याँक्नुहोस्।