अध्याय 16 : दैवासुरसम्पद्विभागयोग

श्रीकृष्णले यहाँ इतिहासका क्रूर तानाशाह, विनाशकारी शासक र आतंककारीहरूको मनोवैज्ञानिक जरा देखाउनुभएको छ। जब मानिसको बुद्धिबाट ईश्वर, परलोक र नैतिकताको डर हराउँछ, तब ऊ आफूलाई जे मन लाग्छ त्यही गर्न स्वतन्त्र ठान्छ। उसले आफ्नो प्राविधिक वा सैन्य बुद्धि प्रयोग गरेर 'उग्र कर्म' (विनाशकारी हतियार निर्माण, नरसंहार, प्रकृतिको दोहन र युद्ध) गर्छ। महाभारतमा जरासन्ध, कंस र दुर्योधनले यसै गरेका थिए— उनीहरूले लाखौं निर्दोष मानिसहरूलाई बन्दी बनाए, राज्यहरू ध्वस्त पारे र पृथ्वीलाई भार बनाए। आधुनिक संसारमा पनि पर्यावरणको अन्धधुन्ध विनाश गर्ने, रासायनिक र आणविक हतियार बनाएर मानव जातिलाई नै धम्की दिने प्रवृत्ति यही 'जगतोऽहिताः' (संसारको विनाश गर्ने) आसुरी सोचाइ हो।

यो श्लोकले आधुनिक विज्ञान र प्रविधिका प्रयोगकर्ताहरूलाई पनि एउटा गम्भीर चेतावनी दिन्छ: 1. अल्पबुद्धि र उग्रकर्म: - यदि मानिससँग प्रविधि र हतियार छ तर 'नैतिक विवेक' (Spirituality) छैन भने त्यो बाँदरको हातमा बन्दुक दिए जस्तै हो! - आज मानिसले नाफाको लोभमा नदीहरू फोहोर बनाएको छ, जङ्गल सखाप पारेको छ र हावालाई विषाक्त बनाएको छ। 2. हाम्रो भूमिका: - हामी प्रकृतिको विनाशक (अहितकारी) बन्ने कि प्रकृतिको रक्षक र पोषक (सात्त्विक)? - तपाईंको कुनै पनि काम, बोली वा व्यवसायले संसारलाई चोट पुर्‍याउनुहुँदैन; त्यसले संसारको भलाइ र कल्याण गर्नुपर्छ।