अध्याय 17 : श्रद्धात्रयविभागयोग

शरीर र वाणीको तपस्यापछि श्रीकृष्णले यहाँ सबैभन्दा उच्च कोटिको तपस्या— 'मानसिक तपस्या' को रहस्य खोल्नुभएको छ। शरीरलाई स्थिर राख्न सकिएला, जिब्रोलाई जबरजस्ती चुप लगाउन सकिएला; तर भित्री मनमा चलिरहेको विचारको कोलाहललाई कसरी शान्त पार्ने? श्रीकृष्णले मानसिक तपस्याका पाँचवटा सूत्र दिनुभएको छ: १. मनःप्रसादः: हरेक परिस्थितिमा मनलाई खुसी, शान्त र कृतज्ञ राख्नु। २. सौम्यत्वम्: अरूको भलाइ सोच्ने कोमल स्वभाव। ३. मौनम्: केवल मुख बन्द गर्नु मात्र होइन, मनभित्रका गुनासा र व्यर्थ विचारहरूलाई शान्त पारेर मौन बस्नु। ४. आत्मविनिग्रहः: मनलाई नकारात्मकतातर्फ जानबाट रोकेर सही दिशातर्फ मोड्नु। ५. भावसंशुद्धिः: मनमा कुनै कपट, ईर्ष्या वा द्वेष नराख्नु। महाभारतमा युधिष्ठिर र भीष्मको मन यसै मानसिक तपस्यामा प्रतिष्ठित थियो।

धेरै मानिसहरू मुखले मौन व्रत बस्छन्, तर हातमा डायरी लिएर लेखी-लेखी गाली गर्छन् वा इसाराले रिस पोख्छन्! के त्यो मौन हो? त्यो त केवल बाहिरी नाटक हो! 1. वास्तविक मानसिक मौन (Inner Mauna): - जब मनभित्र अरूप्रतिको गुनासो, बदलाको भावना र व्यर्थको चिन्ता शान्त हुन्छ, तब वास्तविक मौनको जन्म हुन्छ। 2. मनःप्रसाद (Cheerful Equanimity): - परिस्थिति जस्तोसुकै आओस्, आफ्नो भित्री मुस्कान र प्रसन्नतालाई गुम्न नदिनु नै मनको सबैभन्दा ठूलो तपस्या हो। - जो मानिस भित्रबाट प्रसन्न छ, उसको अगाडि संसारका सबै समस्याहरू साना लाग्न थाल्छन्।