अध्याय 17 : श्रद्धात्रयविभागयोग

यो श्लोक संसारको सम्पूर्ण सञ्चार-विज्ञान (Communication Science) को सर्वोच्च शिखर हो। श्रीकृष्णले बोलीका चारवटा कडा मापदण्ड (Filters) तोकिदिनुभएको छ: १. अनुद्वेगकरम्: तिम्रो बोलीले कसैको मुटु नदुखोस्, कसैलाई अनावश्यक डर वा अशान्ति नहोस्। २. सत्यम्: बोली सत्य हुनुपर्छ, कुनै झूट वा छल हुनुहुँदैन। ३. प्रियम्: बोल्ने शैली मीठो, नम्र र आदरयुक्त हुनुपर्छ। ४. हितम्: त्यो बोलीले सुन्ने मानिसको वास्तविक भलाइ र कल्याण गरोस्। महाभारतको महायुद्धको मुख्य कारण नै एउटा अहितकारी बोली थियो— द्रौपदीले मयसभामा दुर्योधन लड्दा भनेकी थिइन् रे— "अन्धाका छोरा अन्धा!" त्यो एउटै बोलीले दुर्योधनको छातीमा यस्तो आगो बाल्यो जसले १८ अक्षौहिणी सेनालाई खरानी बनाइदियो! विदुर र युधिष्ठिरको बोली सधैं यो चारवटै फिल्टर पार गरेर मात्र निस्कन्थ्यो।

पाश्चात्य दर्शनमा सोक्रेटसको 'तीन फिल्टर' प्रसिद्ध छ, तर गीताले त्योभन्दा हजारौं वर्षअघि चार फिल्टर दिएको थियो। जब तपाईं केही बोल्न लाग्नुहुन्छ, आफ्नो जिब्रोमा यी चारवटा प्रश्न सोध्नुहोस्: 1. के यो सत्य हो? (सत्यम्) 2. के यसले कसैको मनमा अनावश्यक उद्वेग वा अशान्ति ल्याउँछ? (अनुद्वेगकरम्) 3. के यो सुन्दा मीठो र सम्मानजनक छ? (प्रियम्) 4. के यसले सुन्ने मानिसको वास्तविक कल्याण गर्छ? (हितम्) - यदि यी चारवटै सर्त पूरा हुन्छन् भने मात्र बोल्नुहोस्; नत्र मौन बस्नुहोस्! - तपाईंको बोलीले कसैको जीवन बनाउन सक्छ वा कसैको मुटु चिरिदिन सक्छ। जिब्रोको संयम नै सबैभन्दा ठूलो तपस्या हो।