अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

तामसिक ज्ञान भनेको विवेकहीन अन्धता हो। यसको उदाहरण हो— केवल आफ्नो शरीरलाई नै आत्मा सम्झिनु, वा कुनै एउटा अन्धविश्वास, हठ वा रुढिवादितालाई नै सम्पूर्ण सत्य मान्नु। यस्तो मानिसले न तर्क सुन्छ (अहैतुकम्), न सत्य खोज्छ (अतत्त्वार्थवत्)। कौरव सभामा दुर्योधनको हठ— "सुईको टुप्पो बराबर जमिन पनि दिन्नँ"— यस्तै तामसिक, तर्कहीन र संकीर्ण ज्ञानको परिणाम थियो, जसले अन्ततः सम्पूर्ण कुलको विनाश निम्त्यायो।

१. आजको युगमा तामसिक ज्ञानका धेरै रूपहरू छन्: - कुनै एउटा विचारधारा, राजनीतिक दल वा सम्प्रदायलाई अन्धो भएर समर्थन गर्नु र बाँकी सबैलाई शत्रु देख्नु। - वैज्ञानिक तर्क र मानवीय संवेदनालाई लत्याएर अन्धविश्वासमा बाँधिनु। - क्षणिक भौतिक सुख वा धनलाई नै जीवनको एकमात्र अन्तिम लक्ष्य मान्नु। २. यस्तो संकीर्ण सोचले मानिसको मानसिक विकासलाई रोकिदिन्छ र हिंसा तथा घृणालाई जन्म दिन्छ।