0%
Chapter 18 • Verse 21

अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)

कथा मोड (Story)
श्रीभगवानुवाच

पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्।

वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्॥ २१॥

सरल नेपाली अनुवाद

तर जुन ज्ञानद्वारा मनुष्यले सबै प्राणीहरूमा भिन्न-भिन्न प्रकारका अनेक अलग-अलग जीव र भावहरूलाई मात्र देख्दछ (अर्थात् बाहिरी भेद र विभाजनलाई नै अन्तिम सत्य मान्दछ), त्यस ज्ञानलाई तिमी 'राजसिक ज्ञान' जान।

महाभारतको परिस्थिति

राजसिक ज्ञान: बाहिरी भेद, विभाजन र द्वैत दृष्टि

राजसिक ज्ञान भनेको संसारलाई केवल बाहिरी शरीर, स्वार्थ र विभाजनको दृष्टिकोणले हेर्नु हो। यस्तो ज्ञान भएको मानिसले सोच्दछ: "यो मेरो हो, त्यो अर्काको हो। यो मेरो जातिको हो, त्यो शत्रु हो।" उसले सबै प्राणीभित्रको एउटै परमात्मा देख्न सक्दैन; केवल अलग-अलग स्वार्थ, प्रतिस्पर्धा र भेद मात्र देख्दछ। कौरवहरूको सोच यस्तै राजसिक भेद-ज्ञानले भरिएको थियो, जसले गर्दा उनीहरूमा पाण्डवहरूप्रति केवल ईर्ष्या र विभाजनको भावना थियो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

विभाजनकारी सोच र तुलनाको पीडा

१. राजसिक ज्ञानले मानिसलाई सधैं तुलना र प्रतिस्पर्धामा धकेल्छ: - "म ऊभन्दा धनी छु, ऊ मभन्दा कमजोर छ।" - "हाम्रो समूह राम्रो, उनीहरूको समूह नराम्रो।" २. यस्तो सोचले समाजमा गुटबन्दी, इर्ष्या र कलह मात्र सिर्जना गर्छ। ३. बाहिरी भिन्नतालाई व्यवस्थापकीय दृष्टिले स्वीकार गरे पनि, भित्री दृष्टिले अरूलाई आफूभन्दा अलग नसम्झनु नै राजसिकताबाट मुक्त हुने उपाय हो।
व्यावहारिक सूत्र :

आफ्नो मनमा उठ्ने 'म र ऊ', 'हाम्रो र उनीहरूको' भन्ने संकीर्ण विभाजनकारी पर्खालहरूलाई भत्काउने अभ्यास गर्नुहोस्।