प्रगति: 0%
अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग
मोक्षसंन्यास योग (समस्त उपदेशको महामुकुट)
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान्।
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम्॥ २१॥
सरल नेपाली अनुवाद
तर जुन ज्ञानद्वारा मनुष्यले सबै प्राणीहरूमा भिन्न-भिन्न प्रकारका अनेक अलग-अलग जीव र भावहरूलाई मात्र देख्दछ (अर्थात् बाहिरी भेद र विभाजनलाई नै अन्तिम सत्य मान्दछ), त्यस ज्ञानलाई तिमी 'राजसिक ज्ञान' जान।
महाभारतको परिस्थिति
राजसिक ज्ञान: बाहिरी भेद, विभाजन र द्वैत दृष्टि
राजसिक ज्ञान भनेको संसारलाई केवल बाहिरी शरीर, स्वार्थ र विभाजनको दृष्टिकोणले हेर्नु हो।
यस्तो ज्ञान भएको मानिसले सोच्दछ: "यो मेरो हो, त्यो अर्काको हो। यो मेरो जातिको हो, त्यो शत्रु हो।"
उसले सबै प्राणीभित्रको एउटै परमात्मा देख्न सक्दैन; केवल अलग-अलग स्वार्थ, प्रतिस्पर्धा र भेद मात्र देख्दछ।
कौरवहरूको सोच यस्तै राजसिक भेद-ज्ञानले भरिएको थियो, जसले गर्दा उनीहरूमा पाण्डवहरूप्रति केवल ईर्ष्या र विभाजनको भावना थियो।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
विभाजनकारी सोच र तुलनाको पीडा
१. राजसिक ज्ञानले मानिसलाई सधैं तुलना र प्रतिस्पर्धामा धकेल्छ:
- "म ऊभन्दा धनी छु, ऊ मभन्दा कमजोर छ।"
- "हाम्रो समूह राम्रो, उनीहरूको समूह नराम्रो।"
२. यस्तो सोचले समाजमा गुटबन्दी, इर्ष्या र कलह मात्र सिर्जना गर्छ।
३. बाहिरी भिन्नतालाई व्यवस्थापकीय दृष्टिले स्वीकार गरे पनि, भित्री दृष्टिले अरूलाई आफूभन्दा अलग नसम्झनु नै राजसिकताबाट मुक्त हुने उपाय हो।
व्यावहारिक सूत्र :
आफ्नो मनमा उठ्ने 'म र ऊ', 'हाम्रो र उनीहरूको' भन्ने संकीर्ण विभाजनकारी पर्खालहरूलाई भत्काउने अभ्यास गर्नुहोस्।