अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

महाभारतमा दुर्योधन, दुःशासन र कंसहरूको बुद्धि यस्तै तामसिक बुद्धि थियो। द्रौपदीको चीरहरण गर्दा दुःशासनले आफूलाई 'कर्तव्यपालक' ठानेको थियो; अन्याय र अधर्म गर्दा पनि उनीहरू त्यसलाई आफ्नो पौरुष र अधिकार मान्दथे। जब समाजमा सत्यलाई असत्य, हिंसालाई वीरता, र मर्यादाहीनतालाई आधुनिकता मान्न थालिन्छ— त्यो तामसिक बुद्धिको लक्षण हो। यस्तो बुद्धिले सम्पूर्ण जीवन र समाजलाई उल्टो दिशातर्फ लैजान्छ।

१. तामसिक बुद्धि केवल अज्ञानी मात्र हुँदैन, त्यो विकृत (Inverted) हुन्छ: - दयालाई कमजोरी ठान्नु, र क्रूरतालाई सामर्थ्य सम्झनु। - इमान्दारीलाई मूर्खता ठान्नु, र ठगी तथा भ्रष्टाचारलाई 'स्मार्टनेस' मान्नु। २. जब कुनै व्यक्ति वा समाज यो स्तरमा पुग्छ, तब आत्म-विनाश निश्चित हुन्छ। ३. आफ्नो विवेकलाई सधैं सत्सङ्ग, अध्ययन र आत्मनिरीक्षणद्वारा उज्यालो बनाइराख्नु पर्छ ताकि तमोगुणको अन्धकारले ढाक्न नपाओस्।