अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

यस श्लोकमा श्रीकृष्णले सम्पूर्ण गीताको कर्मयोगको सार खिचिदिनुभएको छ। भगवान् भन्नुहुन्छ— त्याग भनेको काम छोडेर भाग्नु होइन। काम त गर्नैपर्छ, र त्यो पनि पूर्ण कुशलतासाथ। तर मनको भाव कस्तो हुनुपर्छ? १. 'कार्यम् इति एव'— यो मेरो कर्तव्य हो, समाज र सृष्टिको व्यवस्थाका लागि यो मैले गर्नैपर्छ। २. 'सङ्गं त्यक्त्वा'— म कर्ता हुँ भन्ने अहङ्कार नराख्नु। ३. 'फलं चैव'— यसबाट मलाई के मिल्छ भन्ने व्यक्तिगत स्वार्थ नराख्नु। यस्तो उच्च मनोवृत्ति नै 'सात्त्विक त्याग' हो, र यही नै अर्जुनले कुरुक्षेत्रमा गर्नुपर्ने कर्म थियो।

१. कान्टको नीतिशास्त्रमा 'Duty for duty's sake' (कर्तव्य केवल कर्तव्यका लागि) भनिएझैं, गीताले हजारौं वर्ष पहिले नै यो निष्काम कर्तव्यको रहस्य उद्घाटित गरेको थियो। २. जब तपाईं आफ्नो काम प्रेम र जिम्मेवारीको रूपमा गर्नुहुन्छ— बिना कुनै मोलतोल र बिना कुनै अहंकार— तब त्यो काम बन्धन नभएर मुक्तिको द्वार बन्दछ। ३. कामको आनन्द कामको प्रक्रियामा नै लुकेको हुन्छ, परिणामको चिन्तामा होइन।