अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

यो श्लोक साङ्ख्ययोग (ज्ञान) र कर्मयोग (कार्य) को पवित्र संगम हो। अर्जुनको मूल प्रश्न के थियो? "युद्धमा मेरा आफन्तहरू मर्नेछन्, र मलाई पाप लाग्नेछ।" श्रीकृष्णले स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि 'पाप' कुनै बाहिरी हतियार वा कार्यबाट लाग्दैन; पाप त मानिसको भित्री आसक्ति, लोभ र स्वार्थबाट लाग्दछ! यदि अर्जुनले "मलाई राज्यको सुख चाहियो, मलाई शत्रुको धन लुट्नु छ, मलाई विजयको अहंकार चाहिएको छ" भन्ने व्यक्तिगत स्वार्थ राखेर युद्ध लडेका भए त्यो पाप हुन्थ्यो। तर श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "अर्जुन! तिमी सुख र दुःख, लाभ र हानि, विजय र पराजय तीनै जोडी द्वन्द्वहरूलाई समभाव (Equanimity) ले हेर। न त विजयको लोभ राख, न पराजयको भय। न सुखको आशा गर, न दुःखको त्रास। केवल अधर्मको अन्त्य र धर्मको स्थापना गर्नु तिम्रो पवित्र कर्तव्य हो भन्ने बुझेर आफ्नो सम्पूर्ण मन मलाई अर्पण गरी युद्धमा होमियौ भने— कुनै पनि प्रकारको पापले तिमीलाई छुनै सक्दैन!"

हाम्रो मन सधैं ६ वटा कुराको बीचमा पेन्डुलमझैं हल्लिरहन्छ: १. सुख र दुःख २. लाभ र हानि ३. जय (विजय) र अजय (पराजय) जब लाभ वा प्रशंसा हुन्छ, हामी मात्तिन्छौं; जब हानि वा आलोचना हुन्छ, हामी आत्तिन्छौं। यही उतारचढाव नै हाम्रो मानसिक तनाव, डिप्रेसन र अशान्तिको मुख्य कारण हो। गीताको सबैभन्दा ठूलो मन्त्र हो— 'समे कृत्वा' (Equanimity in all conditions)। - नतिजा अनुकूल आओस् वा प्रतिकूल, आफ्नो सन्तुलन नगुमाउनुहोस्। - आफ्नो कर्मलाई १००% निष्ठाका साथ गर्नुहोस्, तर नतिजाको लोभ वा भयबाट आफूलाई पूर्णतया मुक्त राख्नुहोस्। जब तपाईं यस समत्व भावले काम गर्नुहुन्छ, तब जीवनको कुनै पनि काम तपाईंको बन्धन बन्दैन, बरु मुक्ति र आनन्दको साधन बन्दछ।