अध्याय 2 : साङ्ख्ययोग

श्लोक ११ देखि ३८ सम्म श्रीकृष्णले अर्जुनलाई 'साङ्ख्य' अर्थात् तत्व-ज्ञानको उपदेश दिनुभयो— आत्मा अमर छ, शरीर नश्वर छ, र क्षत्रियको स्वधर्म युद्ध गर्नु हो। तर अर्जुनको मनमा एउटा व्यावहारिक प्रश्न थियो: "हे केशव! आत्मज्ञान त बुझियो, तर कर्म गर्दा त पाप-पुण्य, राग-द्वेष र बन्धनहरू आइहाल्छन् नि! संसारमा काम नगरी बाँच्न सकिँदैन, तर काम गर्दा कर्मको बन्धन लाग्छ। त्यसो भए कर्म गर्दागर्दै पनि बन्धनबाट कसरी मुक्त हुने?" यहाँबाट श्रीकृष्णले गीताको सर्वाधिक अद्वितीय उपहार— 'कर्मयोग' वा 'बुद्धियोग' को द्वार खोल्नुहुन्छ: "अर्जुन! अब म तिमीलाई कर्म गर्ने त्यो दिव्य कला (Art of Action) सिकाउँछु, जसलाई अपनाएपछि तिमी संसारको भयानक रणभूमिमा लड्दा पनि, कर्मको कुनै पनि बन्धन वा पापले तिमीलाई बाँध्न सक्ने छैन!"

हाम्रो आधुनिक जीवनको सबैभन्दा ठूलो तनाव यही हो— हामी दिनरात काम गर्छौं, तर कामको बोझ, थकान र चिन्ताले हाम्रो मुटु थिच्छ। हामी सोच्छौं: "म यो जागिर, यो व्यापार वा यो परिवार छोडेर कतै एकान्तमा भागूँ कि?" तर श्रीकृष्ण सिकाउनुहुन्छ: - समस्या काम (Action) मा होइन, समस्या तपाईंको सोच (Attitude / Mindset) मा छ। - जब तपाईं स्वार्थ, अहङ्कार र नतिजाको लोभले काम गर्नुहुन्छ, तब सानो कामले पनि बन्धन र तनाव दिन्छ। - तर जब तपाईं 'बुद्धियोग' (समत्व भाव र ईश्वरार्पण बुद्धि) ले काम गर्नुहुन्छ, तब भयानक संघर्षमा पनि तपाईं भित्री रूपमा पूर्ण स्वतन्त्र र आनन्दित रहनुहुन्छ।