अध्याय 3 : कर्मयोग

श्रीकृष्णले अर्जुनको अगाडि इतिहासका महान् विदेह राजा जनकको उदाहरण प्रस्तुत गर्नुहुन्छ। राजा जनक केवल राजा मात्र थिएनन्, उनी उपनिषदका महान् ब्रह्मज्ञानी थिए। याज्ञवल्क्य, शुकदेव आदि ठूला-ठूला सन्न्यासीहरू पनि ज्ञान लिन जनकको दरबारमा आउँथे। जनकले राज्यको सिंहासनमा बसेर, युद्ध र न्यायका सम्पूर्ण कठोर कर्तव्यहरू पूरा गर्दै परम सिद्धि (मोक्ष) प्राप्त गरे। उनी कहिल्यै काम छोडेर जंगल भागेनन्। यस श्लोकमा श्रीकृष्णले गीताको सर्वाधिक क्रान्तिकारी शब्द प्रयोग गर्नुहुन्छ— 'लोकसङ्ग्रह' (Loka-sangraha): समाजलाई विग्रह (विनाश) बाट बचाएर सुसङ्गठित, नैतिक र धर्ममय बनाउनु नै लोकसङ्ग्रह हो। श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिमी क्षत्रिय कुलका श्रेष्ठ वीर हौ। यदि तिमीजस्ता शीर्ष व्यक्तिले नै रणभूमि छोडेर पलायन गर्ने हो भने, समाजका सामान्य मानिसहरूले के सिक्ने? समाजको मर्यादा र मार्गदर्शनका लागि पनि तिमीले कर्म गर्नुपर्छ!"

'लोकसङ्ग्रह' को अर्थ सामाजिक उत्तरदायित्व (Social Responsibility) हो। हामी समाजमा जति उच्च पद, प्रतिष्ठा वा प्रभावमा पुग्छौं, हाम्रो जिम्मेवारी त्यति नै बढ्छ: - नेता, शिक्षक, अभिभावक, वा सफल व्यवसायीले आफूलाई मात्र हेरेर निर्णय लिन पाउँदैनन्। - उनीहरूको एउटा गलत कदमले हजारौं मानिसहरूलाई गलत बाटोमा डोर्याउन सक्छ। तपाईं आफ्नो व्यक्तिगत जीवनमा जतिसुकै ज्ञानी वा मुक्त हुनुहोस्, समाजका अगाडि तपाईंले अनुशासन, कर्तव्य र मर्यादाको उदाहरण प्रस्तुत गर्नै पर्छ। नेतृत्व भनेको अधिकार उपभोग गर्नु होइन, त्याग र सेवाको आदर्श उदाहरण बन्नु हो।