अध्याय 3 : कर्मयोग

यो श्लोक तेस्रो अध्याय (कर्मयोग) को हृदय र प्राण हो। यहाँ श्रीकृष्णले अर्जुनको रोगको अचूक निदान र उपचार दुवै दिनुभएको छ। अर्जुनको रोग के थियो? अर्जुनलाई मानसिक ज्वरो (Psychological Fever / Mental Agitation) आएको थियो। हात कामिरहेका थिए, छाला पोलिरहेको थियो, गाण्डीव धनुष हातबाट खसिरहेको थियो। उनी शोक, मोह र अनिश्चित भविष्यको डरले काँपिरहेका थिए। भगवान् श्रीकृष्णले चारवटा दिव्य मन्त्रहरूद्वारा अर्जुनको यो आन्तरिक ज्वरो निको पारिदिनुहुन्छ: १. 'मयि संन्यस्य': आफ्नो कर्म र परिणाम मलाई (ईश्वरलाई) सुम्पिदेऊ। २. 'अध्यात्मचेतसा': आफ्नो बुद्धि आत्मा र परमात्मामा केन्द्रित गर। ३. 'निराशीः': नतिजाको व्यक्तिगत लोभ छोडिदेऊ। ४. 'निर्ममः': 'यी मेरा हुन्, म यिनको हुँ' भन्ने संकीर्ण मोह त्यागीदेऊ। "जब तिमीले यी चार कुरा गर्छौ, तब तिम्रो मनको सारा ताप र तनाव समाप्त हुन्छ; अनि तिमी पूर्ण शक्ति र निर्भयताका साथ 'विगतज्वरः' भएर युद्ध लड्न सक्छौ!"

जब मानिसलाई मानसिक तनाव (Stress / Burnout) हुन्छ, तब शरीरमा उच्च रक्तचाप, मुटुको धड्कन, र छटपटी हुन्छ— यसैलाई गीताले 'ज्वर' (मानसिक ज्वरो) भनेको छ। हामीलाई यो ज्वरो किन आउँछ? - जब हामी कुनै काम गर्दा "मलाई के फाइदा हुन्छ" (आशीः) र "मेरो मान्छेलाई के होला" (ममता) भनेर अत्यन्तै संकीर्ण बन्छौं। श्रीकृष्णको यो सूत्र तनावमुक्त कार्यसम्पादन (Stress-Free Peak Performance) को सर्वोच्च औषधि हो: १. आफ्नो उत्कृष्ट कर्म गर्नुहोस्। २. नतिजाको जिम्मा सम्पूर्ण रूपमा परमात्मा वा प्रकृतिको हातमा छोडिदिनुहोस् (Surrender to the Higher Power)। ३. आफूलाई केवल एक माध्यम (Instrument) मान्नुहोस्। जब भारी झोला भगवान्को काँधमा बिसाइन्छ, तब यात्रु हल्का भएर मुस्कुराउँदै आफ्नो यात्रा पूरा गर्दछ।