अध्याय 3 : कर्मयोग

श्रीकृष्णले अर्जुनलाई उनको वास्तविक स्वभावको ऐना देखाइदिनुहुन्छ। अर्जुन जन्मजात क्षत्रिय थिए। उनको नसा-नसामा पराक्रम, न्याय र युद्धकलाको संस्कार बगेको थियो। यदि अर्जुनले अहिले मोहवश धनुष छोडेर वनमा गएर सन्न्यासीको भेष धारण गरे पनि, के उनको क्षत्रिय स्वभाव बदलिने थियो? वनमा गएर पनि यदि कसैले अन्याय गरेको देखे भने अर्जुनको हात स्वतः तरबार वा धनुषमा पुग्ने थियो! किनकि स्वभावलाई जबर्जस्ती दबाउन सकिँदैन। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: स्वभावलाई दबाउने होइन, स्वभावलाई धर्म र परमात्माको सेवामा रूपान्तरण (Sublimation) गर्नुपर्दछ।

मनोविज्ञानमा यो श्लोकको महत्व अतुलनीय छ। जब मानिसले आफ्नो भित्री स्वभावलाई नबुझी अरूको देखासिकीमा जबर्जस्ती कुनै नियम वा जीवनशैली लाद्न खोज्छ, तब त्यो 'दमन' (Repression) बन्दछ। - नदीको तीव्र प्रवाहलाई जबर्जस्ती ढुङ्गा राखेर थुन्न खोज्नुभयो भने त्यसले बाँध फुटाएर विनाश गर्छ। - तर यदि त्यही नदीलाई नहर बनाएर खेततिर मोडिदिनुभयो भने त्यसले हरियाली र जीवन दिन्छ। हाम्रो स्वभाव पनि त्यस्तै हो: यदि तपाईंमा तीव्र ऊर्जा र महत्वाकांक्षा छ भने त्यसलाई दबाएर निष्क्रीय नबन्नुहोस्; त्यसलाई समाजको महान् कार्यमा लगाउनुहोस्।