अध्याय 3 : कर्मयोग

अर्जुनले सोचेका थिए कि यदि कर्म गर्दा पाप लाग्छ भने, कर्म नै नगरे भैगो नि! हात बाँधेर बस्यो भने कुनै परिणाम भोग्नै पर्दैन। तर श्रीकृष्णले यहाँ जीवनको अत्यन्तै गहिरो रहस्य खोल्नुहुन्छ। 'नैष्कर्म्य' को अर्थ काम छोडेर निष्क्रिय हुनु होइन। नैष्कर्म्य भनेको त्यो अवस्था हो जहाँ कर्म गर्दागर्दै पनि कर्मको कुनै बन्धन वा तनाव आत्मामा टाँसिँदैन। जसरी काँचो फललाई जबर्जस्ती हाँगाबाट चुँड्दा त्यो पाक्दैन, बरु कुहिन्छ; त्यसैगरी चित्त शुद्ध नभई बाहिरी रूपमा गेरुवा वस्त्र लगाएर वा काम छोडेर भाग्दैमा कोही 'सिद्ध' बन्न सक्दैन। कर्म गरेर, कर्तव्य निभाएर, चित्तको मैलो पखालेपछि मात्र साँचो सन्न्यास फल्दछ। कर्म नै सन्न्यासको पहिलो सिंढी हो।

धेरै मानिसहरू आफ्नो आलस्य (Laziness), असफलताको डर वा जिम्मेवारीको बोझबाट बच्नका लागि त्यागको ढोंग गर्छन्: - "मलाई त संसार असत्य लाग्छ, त्यसैले म जागिर वा व्यापार गर्दिनँ।" - "सबै कुरा मोह-माया हो, किन मेहनत गर्ने?" मनोवैज्ञानिक रूपमा यो त्याग होइन, यो 'पलायनवाद' र मानसिक कमजोरी हो। वास्तविक त्याग त्यो हो जहाँ मानिस कर्मको बीचमा रहेर पनि आफ्नो अहंकार र व्यक्तिगत स्वार्थलाई त्याग गर्छ। काम नगर्नु र कामको बन्धनबाट मुक्त हुनुमा आकाश-जमिनको फरक छ: - काम नगर्नु = जडता र अकर्मण्यता (तमोगुण)। - कामको फलमा अनासक्त हुनु = कर्मयोग र नैष्कर्म्य (सत्त्वगुण)।