अध्याय 3 : कर्मयोग

श्रीकृष्णले अर्जुनलाई प्रकृतिको कठोर वैज्ञानिक नियम सम्झाउनुहुन्छ। अर्जुन भन्दै थिए— "म युद्ध लड्दिनँ, म चुपचाप बस्छु।" श्रीकृष्ण हाँस्दै सम्झाउनुहुन्छ: "हे अर्जुन! तिमीले बाहिरी रूपमा धनुष-वाण भुइँमा राखे पनि, के तिम्रो श्वास रोकिन्छ? के तिम्रो मुटुको धड्कन बन्द हुन्छ? के तिम्रो आँखाले देख्न, कानले सुन्न र दिमागले विचार गर्न छोड्छ? तिम्रो शरीर र मन त प्रतिक्षण कर्म गरिरहेका छन्!" जबसम्म शरीर छ, तबसम्म प्रकृतिले हामीलाई कर्म गराइरहन्छ। त्यसैले "म कर्म गर्दिनँ" भन्नु प्रकृतिको नियम विरुद्धको मूर्खता हो। प्रश्न 'कर्म गर्ने कि नगर्ने' भन्ने होइन; प्रश्न 'कर्म कसरी गर्ने' भन्ने हो। जब कर्मबाट भाग्न असम्भव छ भने, त्यसलाई परमात्माको आराधना बनाएर किन नगर्ने?

आधुनिक न्यूरोसाइन्स (Neuroscience) ले प्रमाणित गरेको छ कि हाम्रो मस्तिष्क सुतिरहेको बेलामा पनि 'Default Mode Network' मा निरन्तर विचार, सपना र प्रक्रियाहरू चलाइरहन्छ। तपाईं जतिसुकै कोठाभित्र बन्द भएर बस्नुहोस्, भोक लाग्दा खानैपर्छ, सास फेर्नैपर्छ, मनमा विचार आउनैपर्छ। हाम्रो शरीर र मन प्रकृतिका तीन गुणहरूद्वारा सञ्चालित छन्: - रजोगुणले हामीलाई दौडधुप र इच्छामा धकेल्छ। - तमोगुणले अल्छीपन र निद्रामा धकेल्छ। - सत्त्वगुणले शान्ति र ज्ञानतर्फ डोर्याउँछ। तपाईं निष्क्रिय बस्न सक्नुहुन्न। यदि तपाईंले जानाजानी सत्कर्म गर्नुभएन भने, तपाईंको मनले आफैं व्यर्थका नकारात्मक विचार वा विकृतिहरूको कर्म गर्न थाल्छ।