अध्याय 3 : कर्मयोग

श्रीकृष्णले अर्जुनलाई बाहिरी त्याग र ढोंगको भयानक खतरा देखाउनुहुन्छ। मानौं कसैले बाहिरबाट आँखा चिम्लिएर ध्यानमा बसेको ढोंग गर्यो, तर उसको मनभित्र भने पैसा, स्वाद, वासना र शत्रुताको कल्पना चलिरहेको छ। भगवान्‌को नजरमा त्यो व्यक्ति कुनै साधु होइन, परम ढोंगी (मिथ्याचारी) हो! यदि अर्जुनले पनि युद्धभूमि छोडेर वनमा गएका भए, उनी वनमा बसेर रूखमुनि ध्यान गर्दा पनि उनको मनमा दुर्योधनका षड्यन्त्र, द्रौपदीको अपमान, र हस्तिनापुरको राजकाजकै सम्झना आइरहने थियो। त्यस्तो बाहिरी सन्न्यासले उनलाई मुक्त होइन, अझ बढी विक्षिप्त बनाउने थियो। धर्म शरीरको अभिनयमा होइन, मनको शुद्धता र इमानदारीमा निर्भर गर्दछ।

आधुनिक फ्रायडियन मनोविज्ञान (Psychology) ले देखाएको छ कि जब मानिसले आफ्ना इच्छाहरूलाई बुझेर रूपान्तरण गर्नुको साटो जबर्जस्ती दबाउँछ (Repression), तब ती इच्छाहरू अचेतन मन (Subconscious) मा पुगेर कुहिन्छन् र मानसिक रोग, कुण्ठा वा अनैतिक विस्फोटको रूप लिन्छन्। - आँखा चिम्लँदैमा वासना मर्दैन। - काम छोड्दैमा अहंकार मर्दैन। सच्चा साधक त्यो हो जो आफ्नो मनसँग इमानदार हुन्छ: १. जबर्जस्तीको दमन नगरौं। २. बाहिर साधु, भित्र चोर बन्ने ढोंग नगरौं। ३. कर्म गर्दै मनलाई विवेक र सत्यद्वारा शुद्ध बनाउँदै लैजाऔं।