प्रगति: 0%
अध्याय 3 : कर्मयोग
कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम्॥ ४१॥
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— त्यसकारण हे भरतश्रेष्ठ अर्जुन! तिमीले सबैभन्दा पहिले आफ्ना इन्द्रियहरूलाई वशमा राखेर, सैद्धान्तिक ज्ञान र प्रत्यक्ष आत्म-अनुभूति (विज्ञान) दुवैलाई नष्ट गर्ने यस महान् पापी कामरूपी शत्रुलाई अनिवार्य रूपमा मार!
महाभारतको परिस्थिति
आक्रमणको पहिलो चरण: प्रवेशद्वारमा पहरा
शत्रुको किल्ला थाहा पाएपछि अब श्रीकृष्णले आक्रमणको रणनीति दिनुहुन्छ:
'आदौ इन्द्रियाणि नियम्य' — सबैभन्दा पहिले इन्द्रियहरूलाई वशमा राख!
किन? किनकि इन्द्रियहरू शरीरका ५ वटा खुला ढोकाहरू हुन्। यदि घरको ढोका नै खुला छोडियो भने चोर भित्र पस्छ र सारा घर कब्जा गर्छ।
यदि आँखाले जे पायो त्यही हेर्यो, कानले जे पायो त्यही सुन्यो, र जीब्रोले जे पायो त्यही खायो भने त्यो विकार सिधै मन र बुद्धिमा पुग्छ।
श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "पहिले ढोकामा ताला लगाऊ! जब इन्द्रियहरू संयमित हुन्छन्, तब यो कामरूपी शत्रु भोको भएर आफैं कमजोर बन्दछ, र तिमीले त्यसलाई सजिलै मार्न सक्छौ।"
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
इन्द्रिय संयम: डिजिटल युगमा ध्यानको सुरक्षा
आजको आधुनिक सूचना र डिजिटल युगमा यो श्लोक जीवन बचाउने कवच हो।
हाम्रा इन्द्रियहरूमाथि चौबीसै घण्टा विज्ञापन, विकृत भिडियो, अश्लीलता र नकारात्मक समाचारहरूको बमबारी भइरहेको छ।
- यदि हामीले आँखा र कानलाई जे पायो त्यही हेर्न र सुन्न दिइरह्यौं भने, हाम्रो मन कहिल्यै शान्त र एकाग्र हुन सक्दैन।
'ज्ञान-विज्ञान-नाशनम्':
वासनाले केवल हाम्रो बुद्धि मात्र नष्ट गर्दैन, हाम्रो प्रत्यक्ष आत्मिक अनुभव र शान्ति पनि खोस्छ।
आफ्नो मस्तिष्कमा के पस्न दिने र के नदिने भन्ने निर्णय लिनु नै इन्द्रिय संयम हो।
व्यावहारिक सूत्र :
आफ्ना आँखा र कानमा पहरा लगाउनुहोस्। अनावश्यक, नकारात्मक र उत्तेजक दृश्य तथा सूचनाहरूबाट टाढा रहनुहोस्। इन्द्रियको संयम नै आन्तरिक विजयको पहिलो पाइला हो।