प्रगति: 0%
अध्याय 3 : कर्मयोग
कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)
इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥ ४२॥
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— ज्ञानीहरू भन्दछन् कि स्थूल शरीरभन्दा इन्द्रियहरू श्रेष्ठ, सूक्ष्म र बलवान् छन्; इन्द्रियहरूभन्दा मन श्रेष्ठ छ; मनभन्दा बुद्धि अझ श्रेष्ठ र शक्तिशाली छ; र जो बुद्धिभन्दा पनि पर, सर्वोच्च र अनन्त छ, त्यो साक्षात् आत्मा हो!
महाभारतको परिस्थिति
मानव चेतनाको पदानुक्रम (Hierarchy of Consciousness)
श्रीकृष्णले यहाँ कठोपनिषद्को रथ-रूपक (Ratha Kalpana) जस्तै मानव शरीरको अद्भुत शक्ति संरचना स्पष्ट पार्नुभएको छ:
१. स्थूल शरीर: रथ जस्तै हो।
२. इन्द्रियहरू: रथ तान्ने घोडाहरू हुन्। (शरीरभन्दा घोडा शक्तिशाली हुन्छ)।
३. मन: घोडाहरूलाई बाँध्ने लगाम हो। (लगामले घोडालाई नियन्त्रण गर्छ)।
४. बुद्धि: त्यो लगाम समात्ने सारथि (चालक) हो। (सारथिले लगाम तान्छ)।
५. आत्मा: त्यो रथमा बसेको मूल मालिक (यात्रु) हो!
यदि सारथि (बुद्धि) निदायो भने, लगाम (मन) खुकुलो हुन्छ, र घोडाहरू (इन्द्रियहरू) ले रथलाई खाडलमा खसालिदिन्छन्।
तर यदि सारथि सचेत छ र उसले आफूलाई आत्माको आज्ञाकारी सेवक बनाउँछ भने, त्यो रथ सिधै विजयको शिखरमा पुग्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
आफ्नो आन्तरिक शक्तिलाई जगाउनुहोस्
हामी प्रायः भन्छौं: "म आफ्नो मनको अगाडि लाचार छु, म आफ्नो वासना नियन्त्रण गर्न सक्दिनँ।"
तर श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "तिमी लाचार किन छौ? किनकि तिमीले आफूलाई शरीर र मन ठानेका छौ!"
पदानुक्रम हेर्नुहोस्:
- शरीरभन्दा इन्द्रिय बलवान्।
- इन्द्रियभन्दा मन बलवान्।
- मनभन्दा बुद्धि बलवान्।
- र बुद्धिभन्दा पनि तपाईंको आफ्नै आत्मा अनन्त गुणा बलवान् छ!
तपाईं कुनै कमजोर किरा होइन; तपाईं त्यो अविनाशी आत्मा हुनुहुन्छ जसको अगाडि संसारको कुनै पनि वासना वा प्रलोभन टिक्नै सक्दैन।
जब तपाईं आफ्नो आत्म-स्वरूपमा उभिनुहुन्छ, तब मन र इन्द्रियहरू स्वतः तपाईंका विनम्र सेवक बन्दछन्।
व्यावहारिक सूत्र :
आफूलाई मन र शरीरको दास नसम्झनुहोस्। तपाईं ती सबैको मालिक— दिव्य, शुद्ध र अजेय आत्मा हुनुहुन्छ। आफ्नो आत्मबललाई जगाएर मन र इन्द्रियहरूमाथि शासन गर्नुहोस्।