0%
Chapter 3 • Verse 42

अध्याय 3 : कर्मयोग

कर्मयोग (निष्काम सेवाको मार्ग)

कथा मोड (Story)
श्रीभगवानुवाच

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः।

मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः॥ ४२॥

सरल नेपाली अनुवाद

श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— ज्ञानीहरू भन्दछन् कि स्थूल शरीरभन्दा इन्द्रियहरू श्रेष्ठ, सूक्ष्म र बलवान् छन्; इन्द्रियहरूभन्दा मन श्रेष्ठ छ; मनभन्दा बुद्धि अझ श्रेष्ठ र शक्तिशाली छ; र जो बुद्धिभन्दा पनि पर, सर्वोच्च र अनन्त छ, त्यो साक्षात् आत्मा हो!

महाभारतको परिस्थिति

मानव चेतनाको पदानुक्रम (Hierarchy of Consciousness)

श्रीकृष्णले यहाँ कठोपनिषद्को रथ-रूपक (Ratha Kalpana) जस्तै मानव शरीरको अद्भुत शक्ति संरचना स्पष्ट पार्नुभएको छ: १. स्थूल शरीर: रथ जस्तै हो। २. इन्द्रियहरू: रथ तान्ने घोडाहरू हुन्। (शरीरभन्दा घोडा शक्तिशाली हुन्छ)। ३. मन: घोडाहरूलाई बाँध्ने लगाम हो। (लगामले घोडालाई नियन्त्रण गर्छ)। ४. बुद्धि: त्यो लगाम समात्ने सारथि (चालक) हो। (सारथिले लगाम तान्छ)। ५. आत्मा: त्यो रथमा बसेको मूल मालिक (यात्रु) हो! यदि सारथि (बुद्धि) निदायो भने, लगाम (मन) खुकुलो हुन्छ, र घोडाहरू (इन्द्रियहरू) ले रथलाई खाडलमा खसालिदिन्छन्। तर यदि सारथि सचेत छ र उसले आफूलाई आत्माको आज्ञाकारी सेवक बनाउँछ भने, त्यो रथ सिधै विजयको शिखरमा पुग्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग

आफ्नो आन्तरिक शक्तिलाई जगाउनुहोस्

हामी प्रायः भन्छौं: "म आफ्नो मनको अगाडि लाचार छु, म आफ्नो वासना नियन्त्रण गर्न सक्दिनँ।" तर श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ: "तिमी लाचार किन छौ? किनकि तिमीले आफूलाई शरीर र मन ठानेका छौ!" पदानुक्रम हेर्नुहोस्: - शरीरभन्दा इन्द्रिय बलवान्। - इन्द्रियभन्दा मन बलवान्। - मनभन्दा बुद्धि बलवान्। - र बुद्धिभन्दा पनि तपाईंको आफ्नै आत्मा अनन्त गुणा बलवान् छ! तपाईं कुनै कमजोर किरा होइन; तपाईं त्यो अविनाशी आत्मा हुनुहुन्छ जसको अगाडि संसारको कुनै पनि वासना वा प्रलोभन टिक्नै सक्दैन। जब तपाईं आफ्नो आत्म-स्वरूपमा उभिनुहुन्छ, तब मन र इन्द्रियहरू स्वतः तपाईंका विनम्र सेवक बन्दछन्।
व्यावहारिक सूत्र :

आफूलाई मन र शरीरको दास नसम्झनुहोस्। तपाईं ती सबैको मालिक— दिव्य, शुद्ध र अजेय आत्मा हुनुहुन्छ। आफ्नो आत्मबललाई जगाएर मन र इन्द्रियहरूमाथि शासन गर्नुहोस्।