अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

यो श्लोक श्रीमद्भगवद्गीताको सर्वोच्च विरोधाभासी (Paradoxical) र क्रान्तिकारी उपदेश हो। यसलाई दुई कोणबाट बुझ्न सकिन्छ: १. कर्ममा अकर्म: अर्जुन कुरुक्षेत्रको महाभीषण युद्ध लडिरहेका छन्, काँड बर्साइरहेका छन्। तर यदि उनी भित्रबाट निष्काम छन्, ईश्वरार्पण भावमा छन्, र कुनै व्यक्तिगत अहंकार छैन भने, त्यो घोर कर्म पनि वास्तवमा 'अकर्म' हो; त्यसले कुनै पाप वा बन्धन सिर्जना गर्दैन। २. अकर्ममा कर्म: कुनै व्यक्ति युद्धभूमि छोडेर जङ्गलमा गएर आँखा चिम्लेर बस्यो, तर मनभित्र भने संसारको चिन्ता, बदला, भय वा वासनाको आगो बलिरहेको छ भने— बाहिरबाट निष्क्रिय देखिए तापनि भित्रबाट ऊ घोर 'कर्म' (पाप र बन्धन) गरिरहेको छ! श्रीकृष्ण अर्जुनलाई यही सिकाउँदै हुनुहुन्छ— बाहिरी पलायनले मुक्ति मिल्दैन, भित्री अलिप्तताले मात्र मोक्ष दिलाउँछ।

यो श्लोक आधुनिक जीवनमा कार्य र शान्तिको परम समन्वय हो: - दिनभर कामको व्यस्तता, बैठक, जिम्मेवारी र पारिवारिक दायित्वहरूका बीचमा पनि यदि तपाईंको मन शान्त, साक्षी र अहंकारमुक्त छ भने— तपाईं कर्ममा पनि अकर्मको आनन्द लिइरहनुभएको छ। - तर यदि तपाईं बिदा मनाउन समुद्र किनारमा जानुभयो, तर मनमा अफिसको तनाव, ईर्ष्या र चिन्ता घुमिरहेको छ भने— तपाईं विश्राममा भएर पनि घोर अशान्त कर्ममा फस्नुभएको छ। शरीर र इन्द्रियहरूलाई काम गर्न दिनुहोस्, तर आफ्नो आत्मालाई सधैं साक्षी र अलिप्त राख्नुहोस्। यही नै कर्मयोगको पराकाष्ठा हो।