अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

महाभारतमा श्रीकृष्ण स्वयं यसको सर्वोच्च जीवन्त उदाहरण हुनुहुन्छ: उहाँ द्वारकाधीश हुनुहुन्छ, पाण्डवहरूका परम हितैषी हुनुहुन्छ, युद्धमा दिनरात रथ हाँक्नुहुन्छ, रणनीति बनाउनुहुन्छ; तर उहाँको मनमा कुनै राज्यको लोभ छैन, कुनै पुरस्कारको चाहना छैन। उहाँ पूर्णकाम हुनुहुन्छ, 'नित्यतृप्त' हुनुहुन्छ। अर्जुनलाई लाग्दै थियो कि युद्ध गरेपछि म अनेक पाप वा फलहरूको भारले थिचिनेछु। श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ— जब तिमी आफ्नो सन्तोष अरूको प्रशंसा वा सांसारिक लाभमा खोज्दैनौ, तब तिमी दिनरात युद्ध लडे पनि तिमी कर्मको जञ्जीरमा बाँधिने छैनौ।

धेरैजसो मानिसहरू किन थकित र निराश हुन्छन्? किनभने उनीहरूको आनन्द बाहिरी परिस्थिति (मान, प्रतिष्ठा, अरूको प्रशंसा, नतिजा) मा निर्भर हुन्छ। यसलाई 'साश्रय' भनिन्छ। - जब मानिसले आफ्नो भित्री शान्ति र आनन्द आफैंभित्र फेला पार्छ (नित्यतृप्त), तब उसलाई अरूको ताली वा गालीले कुनै फरक पार्दैन (निराश्रय)। - यस्तो व्यक्ति काम त सबैभन्दा सक्रिय भएर गर्छ, तर कामको भारी बोकेर हिँड्दैन। वास्तविक विश्राम भनेको काम छोड्नु होइन, कामभित्रको तनाव र अहंकार छोड्नु हो।