अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

श्रीकृष्णले यहाँ साधनाका दुई प्रमुख मार्गहरूको समन्वय गर्नुभएको छ: १. निवृत्ति मार्ग (हठयोग वा पूर्ण संन्यास): जहाँ साधकले आफ्ना इन्द्रियहरूलाई सांसारिक विषयबाट पूर्ण रूपमा अलग गरेर संयमको आगोमा होमिदिन्छन्। २. प्रवृत्ति मार्ग (गृहस्थ कर्मयोग): जहाँ साधक संसारमै बस्छ, आँखाले राम्रो दृश्य हेर्छ, कानले सुन्छ, तर त्यसमा कुनै अनियन्त्रित लोलुपता वा कामवासना हुँदैन। ऊ मर्यादा र धर्मको सीमाभित्र रहेर विषयहरूलाई इन्द्रियको अग्निमा पवित्र आहुतिका रूपमा स्वीकार गर्दछ। पाण्डवहरू गृहस्थ थिए, राजा थिए, तर उनीहरूको जीवन विषय-लोलुपतामा होइन, धर्म र मर्यादाको यज्ञमा आधारित थियो।

आजको आधुनिक संसारमा हाम्रा कान र आँखाहरू निरन्तर अनावश्यक आवाज, अश्लीलता, हिंसा र नकारात्मक समाचारको आक्रमणमा छन्: - यदि हामीले आफ्ना इन्द्रियहरूलाई 'संयमको अग्नि' मा हवन गरेनौं भने, हाम्रो मन पूर्णतया विक्षिप्त र रोगी बन्नेछ। - इन्द्रिय-संयम भनेको जीवनलाई सुक्खा बनाउनु होइन, बरु फोहोर र विषाक्त इनपुट (Negative Inputs) बाट आफ्नो मनलाई जोगाउनु हो। जुन कुराले मनलाई शान्त र उन्नत बनाउँछ, त्यही मात्र सुन्नुहोस् र हेर्नुहोस्।