अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

महाभारतमा धेरै महान् ऋषिहरूले हिमाच्छादित शिखरहरूमा कठोर योगसाधना गरेका थिए। अर्जुन स्वयंले पाशुपतास्त्र प्राप्त गर्न इन्द्रकील पर्वतमा कठोर तपस्या गरेका थिए जहाँ उनले आफ्नो श्वास र सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई रोकेर केवल शिवको ध्यान गरेका थिए। श्रीकृष्ण यहाँ ध्यानयोगको त्यो आन्तरिक यज्ञको चर्चा गर्दै हुनुहुन्छ: जब विवेक र आत्मज्ञानको प्रकाश जाग्दछ, तब इन्द्रियहरूको दौडधुप र प्राणको चञ्चलता स्वतः शान्त भएर आत्मस्वरूपमा विलीन हुन्छ। यो कुनै जबर्जस्ती दमन होइन, ज्ञानको प्रकाशले प्रज्वलित भएको स्वाभाविक आत्मसंयम हो।

जबसम्म हाम्रो श्वास छिटो-छिटो र अनियमित रूपमा चल्छ, तबसम्म मन पनि बेचैन र चञ्चल रहन्छ। - जब मानिसले ध्यान, प्राणायाम र सजगता (Mindfulness) को अभ्यास गर्छ, तब प्राणका गतिहरू सुस्त र गहिरा हुन्छन्। - इन्द्रियहरू बाहिरी जगतबाट फर्केर भित्री आत्मामा विश्राम लिन्छन्। ज्ञानद्वारा प्रज्वलित भएको आत्मसंयमले मानिसलाई कुनै पनि बाहिरी प्रलोभन वा उत्तेजनाको अगाडि अचल र दृढ बनाउँछ।