अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

महाभारतमा तपस्वीहरूको दिनचर्यामा आहारको संयम (मिताहार) लाई सर्वोच्च स्थान दिइएको छ। द्रौपदीको अक्षयपात्रबाट जब दुर्वासा ऋषि आफ्ना दश हजार शिष्यसहित आइपुग्दा कृष्णले एक पात साग खाएर सबैको भोक तृप्त गरिदिनुभएको कथाले पनि आहारको आध्यात्मिक महत्त्वलाई देखाउँछ। श्रीकृष्ण यहाँ यज्ञहरूको शृङ्खलाको उपसंहार गर्दै भन्नुहुन्छ: चाहे द्रव्ययज्ञ होस्, तपयज्ञ होस्, योगयज्ञ होस् वा आहारको संयम— यी सबै साधनाहरूको साझा उद्देश्य एउटै हो: मनका कलुषता, स्वार्थ र पापहरूलाई जलाएर आत्मशुद्धि प्राप्त गर्नु। जसले यो मर्म बुझ्छ, ऊ नै वास्तविक 'यज्ञविद्' हो।

हाम्रो शरीर र मन हामीले खाने भोजनको प्रतिबिम्ब हो: - 'जैसो अन्न, वैसो मन' — तामसिक, अति-मसलेदार वा अनियन्त्रित भोजनले मनमा आलस्य, काम र क्रोध बढाउँछ। - जब मानिसले आफ्नो आहारलाई सात्विक, स्वच्छ र सन्तुलित (नियताहार) बनाउँछ, तब शरीरमा प्राणशक्ति हलुङ्गो र तेजस्वी बन्दछ। अनुशासित खानपिन केवल स्वास्थ्यको लागि मात्र होइन, मानसिक शान्ति र आत्मसाक्षात्कारको जग हो।