प्रगति: 0%
अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग
ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्।
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम॥ ३१॥
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— हे कुरुश्रेष्ठ अर्जुन! यज्ञबाट बचेको अमृतरूपी पवित्र प्रसाद भोग गर्ने साधकहरू सनातन परब्रह्म परमात्मालाई प्राप्त गर्दछन्। तर यज्ञ (त्याग र सेवाभाव) नगर्ने मानिसका लागि न त यो लोक (वर्तमान जीवन) मा कुनै सुख-शान्ति छ, न त परलोकमा नै!
महाभारतको परिस्थिति
यज्ञशिष्ट अमृत: समर्पणपछिको प्रसाद
महाभारतमा दुर्योधन र उनका सहयोगीहरू केवल आफ्नो भोग, विलास र राज्यको अहंकारमा मत्त थिए; उनीहरूमा कुनै यज्ञ-भावना (त्याग र समर्पण) थिएन।
परिणामस्वरूप उनीहरूले न त जिउँदो छँदा मनको वास्तविक शान्ति पाए, न त मृत्युपछि सद्गति!
अर्कोतर्फ पाण्डवहरूले आफ्नो जीवनको हरेक पाइला धर्म, अतिथि सत्कार र यज्ञीय भावनामा समर्पण गरेका थिए।
श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ कि सेवा र त्याग बिनाको जीवन पशुतुल्य हुन्छ।
पहिले अरूलाई अर्पण गरेर मात्र बाँकी रहेको ग्रहण गर्ने (यज्ञशिष्टामृत) मानिस नै यस लोकमा पनि सुखी हुन्छ र मोक्ष पनि प्राप्त गर्दछ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
पहिले अर्पण, अनि ग्रहण: कृतज्ञताको अमृत
जबसम्म मानिसले 'सबै मेरो मात्र हो र मैले मात्र उपभोग गर्नुपर्छ' भन्ने स्वार्थी सोच राख्छ, तबसम्म ऊ संसारमा एक्लो, भयभीत र दुःखी रहन्छ:
- समाज र परिवारमा पनि जसले केवल लिन खोज्छ, उसलाई कसैले आदर गर्दैन।
- तर जसले आफ्नो समय, सीप, साधन र प्रेम पहिले अरूलाई बाँड्छ र बाँकी रहेको भाग सन्तुष्ट भएर स्वीकार्छ, उसको जीवन अमृतमय बन्दछ।
त्याग बिनाको जीवनमा न त यो संसारमा सम्मान र आन्तरिक सुख मिल्छ, न त कुनै आत्मिक उन्नति सम्भव हुन्छ।
व्यावहारिक सूत्र :
आफ्नो कमाइ, ज्ञान वा भोजन अरूसँग बाँडेर मात्र उपभोग गर्नुहोस्। त्यागपछिको सन्तुष्टि नै जीवनको वास्तविक अमृत हो।