प्रगति: 0%
अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग
ज्ञान र कर्मको दिव्य समन्वय
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे।
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे॥ ३२॥
सरल नेपाली अनुवाद
श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ— यस प्रकार वेदहरूमा धेरै प्रकारका यज्ञहरूको विस्तृत वर्णन गरिएको छ। ती सबै यज्ञहरू शरीर, वाणी र मनका क्रिया (कर्म) बाट उत्पन्न हुन्छन् भनी जान। यस यथार्थ तत्त्वलाई बुझेपछि तिमी संसारका सम्पूर्ण कर्मबन्धनहरूबाट मुक्त हुनेछौ।
महाभारतको परिस्थिति
कर्मजन्य यज्ञको यथार्थ ज्ञान
वैदिक कर्मकाण्डमा सयौं प्रकारका यज्ञ, अनुष्ठान र विधिविधानहरू थिए, जसले गर्दा सामान्य मानिसहरू भ्रममा पर्थे कि कुन यज्ञ श्रेष्ठ हो र कुन अपनाउने?
श्रीकृष्णले ती सबैलाई एउटै सूत्रमा बाँधिदिनुभयो:
"यी सबै यज्ञहरू शरीर, इन्द्रिय र मनका कर्मबाट मात्र सम्पन्न हुन्छन्; तर आत्मा त यी सबै कर्महरूभन्दा पर, नित्य र अकर्ता छ!"
जब साधकले बुझ्छ कि यज्ञ साधन मात्र हो, साध्य त आत्मा र परमात्माको साक्षात्कार हो— तब ऊ कुनै पनि कर्मकाण्डीय अहङ्कारमा फस्दैन र सम्पूर्ण बन्धनबाट मुक्त हुन्छ।
आफ्नो जीवनमा प्रयोग
साधन र साध्यको विवेक: कर्मकाण्डमा नअल्झिनुहोस्
हामी धेरै पटक साधनलाई नै साध्य मान्न पुग्छौं:
- पूजा गर्नु, मन्दिर जानु, जप गर्नु, ध्यान गर्नु— यी सबै हाम्रो मनलाई शुद्ध र एकाग्र बनाउने साधनहरू हुन्।
- तर यदि हामीले बाहिरी क्रियाकलाप गर्यौं तर मनमा अहंकार, लोभ र घृणा पालिराख्यौं भने, ती साधनहरू व्यर्थ बन्दछन्।
सबै कर्म र साधनहरू प्रकृतिका क्रिया हुन्, आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई आत्माका रूपमा चिनेर कर्म गर्दा मात्र मुक्ति मिल्दछ।
व्यावहारिक सूत्र :
बाहिरी विधि र कर्मकाण्डलाई मात्र धर्म नठान्नुहोस्; साधनाको मूल उद्देश्य मनको शुद्धि र आत्मज्ञान प्राप्त गर्नु हो भन्ने स्मरण राख्नुहोस्।