अध्याय 4 : ज्ञानकर्मसंन्यासयोग

महाभारतमा एकलव्यको उदाहरण श्रद्धाको सर्वोच्च प्रतीक हो। द्रोणाचार्यले धनुर्विद्या सिकाउन अस्वीकार गर्दा पनि उनको श्रद्धा डगमगाएन; माटोको मूर्तिलाई गुरु मानेर उनले अद्वितीय कौशल हासिल गरे। अर्कोतर्फ, कौरवहरूको पक्षमा शकुनि, दुर्योधन र कर्णसँग अस्त्र-शस्त्र त थिए तर श्रीकृष्णप्रतिको श्रद्धा थिएन, जसले गर्दा उनीहरू कहिल्यै ज्ञानी बन्न सकेनन्। श्रीकृष्णले यहाँ ज्ञान प्राप्तिका तीन अनिवार्य सर्तहरू राख्नुभएको छ: १. श्रद्धा (Faith): सत्य र गुरुप्रति अटल विश्वास। २. तत्परता (Dedication): लक्ष्यप्रति निरन्तर प्रयास र लगनशीलता। ३. संयतेन्द्रिय (Self-control): इन्द्रियहरूको भट्कावबाट मुक्ति। यी तीन गुण भएको साधकले ज्ञान पाएर तत्कालै परम शान्ति प्राप्त गर्दछ।

श्रद्धा भनेको अन्धविश्वास होइन; श्रद्धा भनेको सत्यलाई बुझ्नका लागि हृदयको खुलापन र सकारात्मक निष्ठा हो: - यदि वैज्ञानिकसँग अनुसन्धानमा श्रद्धा र लगनशीलता भएन भने उसले नयाँ आविष्कार गर्न सक्दैन। - यदि विद्यार्थीमा आफ्ना शिक्षक र पुस्तकप्रति विश्वास छैन भने उसले विद्या आर्जन गर्न सक्दैन। जब श्रद्धा, लगनशीलता र आत्मसंयम मिल्छन्, तब ज्ञानको जन्म हुन्छ। र वास्तविक ज्ञानको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण नै 'परां शान्ति' (मनको अगाध, अविचलित शान्ति) हो।