अध्याय 6 : आत्मसंयमयोग

श्लोक २०, २१, २२ र २३ मिलेर बनेको समाधि-चतुष्टयको यो ऐतिहासिक समापन हो। साधारण मानिसहरू योगलाई कुनै वस्तुसँग जोड्नु मान्छन् (आत्मा र परमात्माको योग)। तर श्रीकृष्ण यहाँ क्रान्तिकारी परिभाषा दिनुहुन्छ— योग भनेको वास्तवमा 'वियोग' हो! केबाट वियोग? 'दुःख-संयोग-वियोगम्' — दुःख, पीडा, हीनताबोध र निराशासँग मानिसको जुन अज्ञानतापूर्ण सम्बन्ध गाँसिएको छ, त्यो सम्बन्धलाई सदाका लागि तोडिदिनु नै योग हो! र यो महान् योग प्राप्त गर्न श्रीकृष्णले दुईवटा सर्तहरू राख्नुभएको छ: १. निश्चयेन — दृढ, अटूट संकल्प। २. अनिर्विण्णचेतसा — मनमा कहिल्यै निराशा, डिप्रेसन वा थकान आउन नदिनु; जतिसुकै असफलता आए पनि फेरि उठेर अघि बढ्ने अदम्य धैर्य।

ध्यान गर्दा सुरुमा मन लाग्दैन, विचारहरू झन् धेरै आउँछन्, असफलता मिल्छ: - कमजोर मन भएको मानिस केही दिनमै निराश हुन्छ र भन्छ— "यो ध्यान मबाट हुँदैन।" - तर श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ— 'अनिर्विण्णचेतसा' (Never give up)! - जसरी एउटा सानो चराले समुद्र सुकाउने दृढ संकल्प लिएर चुच्चोले पानी उबाउन थाल्यो र अन्ततः गरुडले आएर सहयोग गर्‍यो, त्यसरी नै जब साधकले कहिल्यै हरेस नखाने धैर्य देखाउँछ, तब ईश्वरको कृपा स्वतः ओइरिन्छ। दुःखसँगको नाता तोड्नुहोस् र दृढ निश्चयका साथ आफ्नो जीवनको रूपान्तरणमा लाग्नुहोस्।