अध्याय 7 : ज्ञानविज्ञानयोग

यो श्लोक समग्र सनातन दर्शनको मुटु हो। 'वासुदेव' को शाब्दिक अर्थ हुन्छ— 'सर्वत्र वसति इति वासुदेवः' अर्थात् जो सम्पूर्ण चराचर जगत्‌मा निवास गर्दछन् र जसमा सम्पूर्ण जगत् निवास गर्दछ। जब साधक अनेकौँ जन्महरूको आध्यात्मिक यात्रा, ठेस, अनुभव र मन्थनबाट गुज्रिन्छ, तब अन्त्यमा उसको संकुचित 'म' पग्लिएर जान्छ। उसलाई देखिन्छ: रुखमा पनि परमात्मा, ढुङ्गामा पनि परमात्मा, मित्रमा पनि परमात्मा र शत्रुमा पनि त्यही चेतना! कुरुक्षेत्रको युद्धभूमिमा श्रीकृष्ण अर्जुनलाई यही महादृष्टितर्फ डोहोर्याउँदै हुनुहुन्छ। अर्जुनले अगाडि उभिएका मानिसहरूलाई केवल कौरव वा शत्रु मात्र देखिरहेका थिए; श्रीकृष्ण उनलाई देखाउनुहुन्छ कि सबै थोक वासुदेव नै हुन्, र यो युद्ध पनि ब्रह्माण्डीय न्यायको एक लीला मात्र हो।

हामी प्रायः अध्यात्म वा व्यक्तिगत विकासमा तुरुन्तै परिणाम (Instant Gratification) खोज्छौँ: - "मैले दुई हप्ता ध्यान गरेँ, मलाई ज्ञान किन भएन?" - श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: चेतनाको पूर्ण विकास एउटा लामो यात्रा हो, जसमा समय र धैर्य चाहिन्छ। र त्यो विकासको अन्तिम शिखर के हो? जब तपाईं संसारका सबै व्यक्ति र परिस्थितिहरूमा ईश्वरीय चेतना देख्न थाल्नुहुन्छ। जब हामी अरूलाई आफ्नो शत्रु वा प्रतिस्पर्धी मात्र नदेखेर सबैभित्र एउटै जीवन-ऊर्जा देख्छौँ, तब घृणा, ईर्ष्या र तनावको जरा नै सधैँका लागि उखेलिन्छ।