अध्याय 9 : राजविद्याराजगुह्ययोग

यो नवौँ अध्यायको अन्तिम र गीताको सर्वाधिक महत्वपूर्ण श्लोकहरूमध्ये एक हो। (यही श्लोक १८ औँ अध्यायको अन्त्यमा ६५ औँ श्लोकमा पुनः दोहोरिन्छ— जसले यसको केन्द्रीय महत्व देखाउँछ)। श्रीकृष्णले यहाँ सम्पूर्ण साधनाको चारवटा सुनौला स्तम्भ दिनुभएको छ: १. 'मन्मना भव'— विचारमा भगवान् (बुद्धि)। २. 'मद्भक्तो भव'— भावनामा भगवान् (हृदय)। ३. 'मद्याजी भव'— कर्ममा भगवान् (हात)। ४. 'मां नमस्कुरु'— अहंकारको अन्त्य (विनम्रता)। कुरुक्षेत्रको महायुद्धको पूर्वसन्ध्यामा अर्जुनलाई श्रीकृष्णले यो अन्तिम साँचो दिनुभयो: "हे अर्जुन! तिमीले आफ्नो मन, हृदय, कर्म र अहंकार ममा सुम्पेपछि यो संसारको कुनै पनि युद्ध वा संकटले तिमीलाई हराउन सक्दैन, तिमी सीधै ममा आइपुग्नेछौ।"

मानिस किन मानसिक रूपमा अशान्त र कमजोर हुन्छ? - किनभने उसको दिमाग एकातिर सोच्छ (बुद्धि), मुटु अर्कोतिर भाग्छ (भावना), हातले अर्कै काम गर्छ (कर्म), र अहङ्कार छुट्टै ठडिएर बस्छ। - जब मानिस भित्रभित्रै चार टुक्रामा विभाजित हुन्छ, तब ऊ कमजोर हुन्छ। श्रीकृष्ण यहाँ व्यक्तित्त्वको पूर्ण एकीकरण (Total Integration) को सूत्र दिनुहुन्छ: - आफ्नो सोचलाई सत्यमा लगाउनुहोस् (Head)। - आफ्नो हृदयलाई प्रेम र करुणाले भर्नुहोस् (Heart)। - आफ्ना हातहरूलाई सेवा र कर्तव्यमा लगाउनुहोस् (Hands)। - र आफ्नो अहंकारलाई समर्पण गरी विनम्र बन्नुहोस् (Humility)। जब मस्तिष्क, हृदय, हात र अहंकार एउटै सत्यमा एकाकार हुन्छन्, तब मानिस अपराजेय र परम शान्त बन्दछ।