अध्याय 9 : राजविद्याराजगुह्ययोग

अघिल्लो श्लोकको गम्भीर दार्शनिक विरोधाभासलाई श्रीकृष्णले यहाँ एउटा अत्यन्त सरल र सुन्दर प्राकृतिक उपमा दिएर प्रस्ट्याउनुहुन्छ: आकाश र हावाको सम्बन्ध हेरौँ: हावा जतिसुकै तीव्र वेगले चल्छ, आँधी-तुफान ल्याउँछ, धुलो वा सुगन्ध उडाउँछ, तर त्यो हावा सधैँ आकाशभित्रै रहन्छ। तैपनि के हावाले कहिल्यै आकाशलाई हल्लाउन वा मैलो बनाउन सक्छ? कहिल्यै सक्दैन! हावा आफ्नै वेगमा चल्छ र हराउँछ, आकाश जस्ताको तस्तै शान्त रहन्छ। त्यस्तै, सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड परमात्माभित्रै प्रकट हुन्छ र घुम्दछ, तर परमात्मा सधैँ आकाशजस्तै अछुतो, शुद्ध र निर्लिप्त रहनुहुन्छ।

हाम्रो जीवनमा पनि बाहिरी घटनाहरू आँधी-बतासजस्तै आउँछन्: - कहिले प्रशंसाको सुगन्धित हावा, कहिले आलोचना र अपमानको धुलो उडाउने तुफान। - यदि हामीले आफूलाई त्यो 'हावा' सम्झियौँ भने, हामी हरेक सानो कुरामा उचालिन्छौँ र पछारिन्छौँ। तर यदि हामी आफूलाई 'आकाश' सम्झन्छौँ भने, जस्तोसुकै भयानक आँधी आए पनि हामी भित्रबाट शान्त रहन सक्छौँ। किनकि हामीलाई थाहा हुन्छ— आँधी जतिसुकै ठूलो भए पनि त्यो केही समयपछि शान्त हुनेछ, तर म आकाशजस्तै सधैँ स्थिर र अमर छु।