अध्याय 10 : वैराग्योपदेशः
वैराग्य र वासनात्याग
कृतं न कति जन्मानि कायेन मनसा गिरा। दुःखमायासदं कर्म तदद्याप्युपरम्यताम्॥ ८ ॥
नेपाली भावार्थ
अनगिन्ती जन्महरूदेखि तिमीले शरीर, मन र वाणीद्वारा केवल थकान, कष्ट र दुःख मात्र दिने सांसारिक कर्महरू कति पो गरेनौ र? अब त ती व्यर्थका कर्महरूको चक्रबाट आज, अहिले यसै क्षणदेखि पूर्ण विश्राम लेऊ र शान्त होऊ!
“In how many countless lifetimes have you not performed painful, exhausting, and wearisome actions with your body, mind, and speech? Cease from them completely, even today, right now, and rest in peace!”
हजारौं जुनीदेखि हामी केवल दौडिरहेका छौं, थाकिरहेका छौं। अब त्यो व्यर्थको दौड रोक्ने बेला आएको छ; आज यसै क्षण सबै मानसिक भारी बिसाऊ र आफ्नो सनातन मौनमा विश्राम गर।
१. 'उपरम्यताम्' — दशौं अध्यायको अन्तिम महा-आह्वान
दशौं अध्यायको यस अन्तिम श्लोकमा सद्गुरु अष्टावक्रले शिष्यलाई अध्यात्मको सबैभन्दा गहिरो उपहार दिनुहुन्छ— 'उपरति' (Total Cessation / पूर्ण विश्राम)।
विचार गरौं:
हामीले कति जन्म लिएका छौं? लाखौं!
र हरेक जन्ममा हामीले के गर्यौं?
- कायेन (शरीरद्वारा): पसिना बगायौं, घर बनायौं, दौडधुप गर्यौं, लड्यौं।
- मनसा (मनद्वारा): योजना बनायौं, चिन्ता गर्यौं, षड्यन्त्र रच्यौं, डर र लोभमा पिल्स्यौं।
- गिरा (वाणीद्वारा): बहस गर्यौं, तर्क गर्यौं, झूट बोल्यौं, अरूलाई मनाउने प्रयास गर्यौं।
तर ती सबै कर्मको अन्तिम परिणाम के भयो?
"दुःखमायासदम्" — केवल शारीरिक थकान, मानसिक कष्ट र दुःख!
के ती कर्महरूले आजसम्म कसैलाई मुक्ति दिए? दिएनन्।
२. 'तदद्याप्युपरम्यताम्' — आजै, अहिल्यै पूर्णविराम
अष्टावक्र भन्नुहुन्छ:
"धेरै भयो! अब त रोक! आज, अहिले, यसै क्षण आफ्ना सबै कर्महरूको भारी बिसाइदेऊ।"
यो कुनै अल्छीपन होइन; यो कर्मको अहङ्कारबाट मुक्त हुनु हो।
- जबसम्म तपाईं सोच्नुहुन्छ— "म कर्ता हुँ, मैले संसार चलाउनुपर्छ", तबसम्म तपाईं थाक्नुहुन्छ।
- जब तपाईं सम्झनुहुन्छ— "प्रकृतिले सबै गरिरहेको छ, म त केवल अचल साक्षी हुँ", तब कर्मको थकान मेटिन्छ र जीवन एउटा सहज उत्सव बन्दछ।
३. साधकको लागि अन्तिम विश्राम
यो श्लोक पढ्दा एक क्षण आफ्ना हातहरू खुकुलो पार्नुहोस्, आँखा चिम्लनुहोस्, र श्वासलाई साक्षी भएर हेर्नुहोस्।
- संसार चल्दै गर्छ।
- तपाईं आफ्नो सनातन, विशुद्ध र शान्त आत्मामा बस्नुहोस्।
- यहाँबाट नयाँ जीवनको सुरुवात हुन्छ— जहाँ कुनै भारी छैन, केवल परम शान्ति र आनन्द छ।
मनन सूत्र:
"कर्मको अनन्त थकानलाई अब बिसाइदेऊ; आजै, अहिल्यै आफ्नै मौन स्वरूपमा पूर्ण विराम लेऊ र स्वतन्त्र बन।"