अध्याय 11 : प्रारब्धशान्तिः
प्रारब्ध र आत्मशान्ति
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं अहमेवेति निश्चयी। निर्विकल्पः शुचिः शान्तः प्राप्ताप्राप्तविनिर्वृतः॥ ७ ॥
नेपाली भावार्थ
सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीदेखि लिएर एउटा सानो घाँसको सिन्कासम्म जे जति अस्तित्व छ, ती सबैमा म नै एकमात्र आत्मतत्त्वका रूपमा व्याप्त छु भन्ने कुरामा जसको अटल निश्चय छ; ऊ सबै प्रकारका सन्देहबाट मुक्त, परम पवित्र र शान्त हुन्छ, अनि के प्राप्त भयो र के पाउन बाँकी रह्यो भन्ने सबै सांसारिक द्वन्द्वहरूबाट सधैंका लागि मुक्त रहन्छ।
“One who is firmly convinced: 'From the creator Brahma down to a blade of grass, I alone pervade everything,' becomes free from all conceptual doubts, utterly pure, serene, and completely untouched by what has been attained or remains unattained.”
जब तपाईंले सारा ब्रह्माण्डलाई आफ्नै आत्माको विस्तारका रूपमा देख्नुहुन्छ, तब न कोही शत्रु रहन्छ, न कुनै लोभ। सबै कुरा आफ्नै रूप भएपछि के पाउनु र के गुमाउनु?
१. 'आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तम्' — सर्वव्यापी आत्मचेतना
अष्टावक्र यहाँ अद्वैत वेदान्तको सर्वोच्च शिखर प्रकट गर्नुहुन्छ:
- ब्रह्मा (The Cosmic Creator): सृष्टिको सर्वोच्च पद।
- स्तम्ब (A blade of grass): सृष्टिको सबैभन्दा सानो र नगण्य घाँसको सिन्का।
सांसारिक दृष्टिले यी दुईमा आकाश र पातालको फरक छ। तर आत्मज्ञानीको दृष्टिमा:
- जसरी सुनका सबै गहना (मुकुटदेखि सानो औंठीसम्म) केवल सुन नै हुन्।
- जसरी समुद्रका सबै तरङ्ग (विशाल छालदेखि सानो फोकासम्म) केवल पानी नै हुन्।
- त्यसैगरी ब्रह्मादेखि घाँसको सिन्कासम्म जे जति नाम र रूप छन्, ती सबैमा एउटै चैतन्य आत्मा चम्किरहेको छ।
२. 'अहमेवेति निश्चयी' — म नै हुँ!
यो कुनै व्यक्तिगत अहङ्कारको उद्घोष होइन। यो त सानो अहङ्कार (Ego) पूरै विलीन भएपछि विराट आत्मासँगको तादात्म्य हो।
जब मानिसलाई लाग्छ कि "सबै म नै हुँ":
- कसलाई घृणा गर्ने? जब अरू कोही छँदै छैन भने घृणा कसलाई?
- कोसँग डराउने? भय सधैँ दोस्रो व्यक्तिबाट हुन्छ; जब दोस्रो कोही छैन भने निर्भयता स्वतः आउँछ।
- कसबाट खोस्ने? जब सबै आफ्नै रूप हो भने चोरी वा लोभको कुनै गुन्जायस रहँदैन।
३. 'प्राप्ताप्राप्तविनिर्वृतः' — पूर्ण तृप्ति
संसारको मानिस जीवनभर एउटै दौडमा छ:
- "मैले यो पाएँ, तर त्यो अझै पाएको छैन।"
- "मलाई यो भएन, त्यो पुगेन।"
तर जसले सारा ब्रह्माण्डलाई आफ्नै स्वरूपमा देख्यो, उसलाई के अभाव?
ऊ 'प्राप्ताप्राप्तविनिर्वृतः' हुन्छ— जे पाइयो त्यसमा पनि पूर्ण, जे पाइएन त्यसमा पनि पूर्ण!
मनन सूत्र:
"घाँसको सिन्कादेखि अनन्त आकाशसम्म जे छ, त्यो मेरै चेतनाको रूप हो— यहाँ न केही पाउनु छ, न केही गुमाउनु।"