अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. संसारलाई कस्ले बचाइरहेको छ? (संसारपोषकाः)

हामी सोच्छौं कि संसारले हामीलाई दुःख दिइरहेको छ। तर अष्टावक्रको आँखाले हेर्दा सत्य ठ्याक्कै उल्टो छ:

• संसारमा केही पनि स्थायी छैन; यो त निराधार (निराधाराः) छ।
• तर अज्ञानी मानिसहरू व्यर्थका मान्यता, जाति, धर्म, धन, सम्बन्ध र अहंकारका काठहरूलाई च्याप्प समात्न तँछाडमँछाड गर्छन् (ग्रहव्यग्राः)।
• जब तपाईं पानीको फोकालाई 'मेरो' भनेर समात्न खोज्नुहुन्छ, तपाईं आफैं आफ्नो हात भिजाएर पीडा जन्माउनुहुन्छ।
• यसरी अज्ञानीहरूले आफ्नो अज्ञान र आसक्तिद्वारा संसारको दुःखलाई दिनरात खाना खुवाएर हुर्काइरहेका छन् (संसारपोषकाः)।

२. 'मूलच्छेदः कृतो बुधैः' — ज्ञानीको विवेक-खड्ग

ज्ञानी पुरुषले संसारका हाँगा-बिँगासँग लडाइँ गर्दैन।

• उसले बाहिरी विषयहरूलाई त्याग्ने नाटक गर्दैन।
• उसले त सिधै अनर्थको जरोमा प्रहार गर्छ— त्यो जरो हो: 'म शरीर हुँ र संसार सत्य हो' भन्ने भ्रम।
• जब विवेकको बन्चरोले त्यो मूल अज्ञान नै काटिन्छ, तब संसार-वृक्ष स्वतः सुकेर ढल्छ।
• रुख काटिएपछि त्यसका दुःख, भय र शोकका पातहरू पनि सधैंका लागि हराउँछन्।

३. व्यावहारिक जीवनमा ग्रह-मुक्ति (Letting Go)

• आफ्नो मनलाई निरीक्षण गर्नुहोस्: तपाईं कुन-कुन मान्यता, रिस वा पुरानो पीडालाई समातेर बसिरहनुभएको छ?
• जे अनित्य छ, त्यसलाई समात्ने प्रयास छाडिदिनुहोस्; छोड्नासाथ तपाईं हल्का हुनुहुनेछ।
• संसारलाई सुधारिदिन्छु भनेर तनाव नलिनुहोस्; पहिले आफ्नो भित्री समात्ने बानी (clinging) को जरो काट्नुहोस्।

मनन सूत्र:
"दुःख संसारमा छैन, संसारलाई समात्ने मेरो हातमा छ; जब म हात खोल्छु, तब म अहिले नै पूर्ण स्वतन्त्र हुन्छु।"