अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'शान्त हुने प्रयास' नै अशान्तिको कारण

यो आध्यात्मिक यात्रामा साधकहरूले गर्ने सबैभन्दा ठूलो गल्ती हो:

• साधक बस्छ, आँखा चिम्लिन्छ, र भन्छ— 'मेरो मन शान्त हुनुपर्छ।'
• अनि मनमा कुनै विचार आउनासाथ ऊ दुःखी हुन्छ— 'धत्, फेरि विचार आयो, म शान्त हुन सकिनँ!'
• यसरी शान्त हुने चाहनाले झन् नयाँ द्वन्द्व, रिस र निराशा जन्माउँछ।

अष्टावक्र यस रहस्यलाई छर्लङ्ग पार्नुहुन्छ: 'न शान्तिं लभते मूढो यतः शमितुमिच्छति'।

• शान्त हुन खोज्ने कर्ता (ego) नै अशान्तिको बीउ हो।
• अशान्त मनले शान्ति कसरी ल्याउन सक्छ? अशान्तिले खोजेको शान्ति पनि अशान्त नै हुन्छ।

२. 'तत्त्वं विनिश्चित्य सर्वदा शान्तमानसः'

ज्ञानी पुरुषले मनलाई शान्त बनाउने कुनै कसरत गर्दैन:

• उसले आत्मतत्वको निश्चय गर्दछ: "मन चञ्चल हुन सक्छ, विचारहरू आउन सक्छन्, तर म मन होइन। म त मनलाई हेर्ने आकाश हुँ। आकाशमा जतिसुकै हुरी चले पनि आकाश कहिल्यै अशान्त हुँदैन।"
• जब उसले मनका विचारहरूसँग आफूलाई जोड्न छाड्छ, तब विचारहरूले उसलाई छुँदैनन्।
• परिणामतः उसको मन बाहिरबाट काम गर्दा पनि भित्रबाट 'सर्वदा शान्तमानसः'— सधैं पूर्ण शान्त रहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा शान्ति अनुभव गर्ने सूत्र

• मनमा अशान्ति आउँदा त्यसलाई हटाउन जबर्जस्ती नगर्नुहोस्; त्यसलाई केवल तटस्थ भएर हेर्नुहोस्।
• शान्ति खोज्न कतै जानु पर्दैन; अशान्तिसँगको आफ्नो तादात्म्य (identification) तोड्नासाथ शान्ति पहिल्यै उपस्थित हुन्छ।
• जे छ त्यसलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्नु नै वास्तविक शान्ति हो।

मनन सूत्र:
"शान्त बन्ने प्रयास नै अशान्ति हो; म शान्त बन्ने वस्तु होइन, म त स्वयं अखण्ड र स्वाभाविक शान्तिस्वरूप आत्मा हुँ।"