अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'न मुक्तिकारिकां धत्ते' — साधनको अन्त्य

साधनाको चरणमा विभिन्न नियम हुन्छन्: यम, नियम, व्रत, उपवास, विशेष आहार, र निश्चित अनुष्ठान।
यी सबैलाई 'मुक्तिकारिका' (मुक्ति दिलाउने साधन वा नियम) भनिन्छ।

• तर जब लक्ष्य प्राप्त हुन्छ, तब साधनहरूको कुनै आवश्यकता रहँदैन।
• नदी तरिसकेपछि डुङ्गालाई किनारमै छोडिन्छ।
• ज्ञानी पुरुष संशयरहित (निःशङ्कः) र आत्मतत्वसँग नित्य जोडिएको (युक्तमानसः) हुनाले ऊ कुनै कृत्रिम नियमको बन्धनमा बाँधिदैन।

२. पञ्च-इन्द्रियहरूको सहज व्यवहार

अष्टावक्र यहाँ भगवद्गीता (अध्याय ५, श्लोक ८-९) को प्रसिद्ध वाक्य स्मरण गराउनुहुन्छ: "पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन्..."

• ज्ञानीका आँखाहरू खुला हुन्छन्— ऊ हेर्छ।
• कानले शब्द सुन्छ, छालाले स्पर्श गर्छ, जिब्रोले स्वाद लिन्छ, नाकले सुँघ्छ।
• तर साधारण मानिस र ज्ञानीमा के फरक छ?
  • साधारण मानिस इन्द्रियको विषयसँग तादात्म्य राख्छ र बन्धनमा पर्छ।
  • ज्ञानी जान्दछ: "इन्द्रियहरूले आफ्ना विषयहरूमा काम गरिरहेका छन्, म त यी सबैको साक्षी असङ्ग चेतना हुँ।"
• त्यसैले ऊ 'यथासुखम् आस्ते'— परम आनन्द, सहजता र विश्रामपूर्वक रहन्छ।

३. दैनिक जीवनमा यसको रहस्य

• अध्यात्मलाई जीवनका स्वाभाविक कार्यहरू (खानु, हिंड्नु, बोल्नु) सँग लड्ने माध्यम नबनाउनुहोस्।
• शरीर र इन्द्रियका प्राकृतिक कार्यहरूलाई सहज स्वीकार गर्नुहोस्।
• जे गर्दा पनि भित्री साक्षी भावलाई नगुमाउनुहोस्; तब तपाईंको सामान्य जीवन नै मुक्ति बन्न पुग्छ।

मनन सूत्र:
"इन्द्रियहरूले संसार भोग्छन्, तर म इन्द्रिय होइन; म त त्यो शुद्ध आकाश हुँ जसमा सबै इन्द्रियहरू आफ्नै तालमा खेलिरहेका छन्।"