अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'वस्तुश्रवणमात्रेण' — उत्तम अधिकारीको सामर्थ्य

वेदान्तमा तीन प्रकारका साधक मानिन्छन्:

1. अधम साधक: जसलाई धेरै वर्षसम्म अभ्यास, पूजा र सेवा गराउँदा पनि शङ्का मेटिँदैन।
2. मध्यम साधक: जसलाई विचार र तर्कद्वारा सम्झाउनु पर्छ।
3. उत्तम साधक: जसको अन्तःकरण पहिल्यै शुद्ध र निर्मल छ।

राजा जनक जस्ता उत्तम अधिकारीका लागि सद्गुरुको 'वस्तुश्रवणमात्रेण'— केवल एकपटक सत्य वचन सुन्नु नै पर्याप्त हुन्छ। सुन्नासाथ भ्रमको पर्दा च्यातिन्छ र ऊ तुरुन्तै 'निराकुलः' (सबै छटपटीबाट मुक्त) भइहाल्छ।

२. आचार, अनाचार र औदास्यभन्दा पर

संसार मानिसलाई तीनवटा घेरामा बाँध्छ:

• आचार (Right conduct): "तिमीले यसो गर्नुपर्छ, यो धर्म हो।"
• अनाचार (Wrong conduct): "तिमीले यसो गर्नुहुँदैन, यो पाप हो।"
• औदास्य (Indifference/Apathy): "म संसार त्यागेर उदासीन बस्छु।"

तर आत्मज्ञानीको दृष्टिमा यी तीनवटै मन र प्रकृतिका खेल हुन्।

• आत्मामा न आचार छ, न अनाचार, न उदासीनता।
• ज्ञानीबाट समाजमा स्वतः कल्याणकारी कर्म हुन्छ, तर ऊ कुनै नियमको अहंकारमा बाँधिएको हुँदैन।
• ऊ कुनै औदास्य (उदासीनता) को नाटक गर्दैन; ऊ त संसारमा सहज र जीवन्त भएर बाँच्छ।

३. साधकका लागि मनन

• आफ्नो बुद्धिलाई यति स्वच्छ र खुला बनाउनुहोस् कि गुरुको ज्ञान वचन सुन्नासाथ तपाईंभित्र क्रान्ति घटित होस्।
• बाहिरी आचार-विचारको प्रदर्शनमा नअल्झिनुहोस्; भित्री शुद्धता नै सर्वोपरि हो।
• पाप र पुण्यको भय-प्रलोभनभन्दा माथि उठेर आफ्नो नित्य निष्कलङ्क आत्मामा विश्राम लिनुहोस्।

मनन सूत्र:
"नियम र निषेधहरू शरीर र समाजका लागि हुन्; मेरो आत्मा त सदा सर्वदा निष्पाप, नियमरहित र परम स्वतन्त्र छ।"