अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. 'अनिर्वाच्यस्वभावस्य निःस्वभावस्य' — अनिर्वचनीय स्वरूप

अष्टावक्र यहाँ ज्ञानीका दुईवटा गहनतम लक्षण बताउनुहुन्छ:

1. अनिर्वाच्यस्वभावः: जसलाई कुनै भाषा, शब्द, तर्क वा परिभाषाले बाँध्न सकिँदैन। जसरी गूँगाले खाएको गुडको स्वाद बयान गर्न सक्दैन, त्यसरी नै आत्मस्वरूपको महिमा वाणीभन्दा पर छ।
2. निःस्वभावः: जसको कुनै निश्चित भौतिक वा मानसिक स्वभाव (attribute) छैन। पानीको आफ्नै रङ्ग हुँदैन, उसलाई रातोमा राखे रातो, नीलोमा राखे नीलो देखिन्छ। ज्ञानी पनि कुनै पूर्वाग्रह वा स्वभावको बन्धनमा बाँधिएको हुँदैन; ऊ पूर्णतः स्वच्छ र खुला छ।

२. सद्गुणहरूको सीमा कटेर गुणातीत हुनु

साधारण मानिस दुर्गुणमा बाँधिन्छ (रिस, लोभ, डर)।
साधक सद्गुणमा बाँधिन्छ (धैर्य, विवेक, वैराग्य, निर्भयता)।
तर अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ:

• क्व धैर्यम्: धैर्य कसलाई चाहिन्छ? जसलाई कष्ट सहनु परेको छ। आत्मालाई कुनै कष्ट नै छैन भने धैर्य किन चाहियो?
• क्व विवेकित्वम्: विवेक कसलाई चाहिन्छ? जसलाई सत्य र असत्य छुट्याउनु छ। जब असत्य मेटिएर केवल सत्य मात्र बाँकी रह्यो भने विवेकको मन्थन किन गर्ने?
• क्व निरातङ्कता: निर्भयता कसलाई चाहिन्छ? जसको अगाडि डरको सम्भावना छ।
  यसरी ज्ञानी पुरुष सबै गुणहरूबाट माथि उठेर 'गुणातीत' बन्दछ।

३. साधकका लागि अन्तिम सन्देश

• सद्गुणहरूको विकास गर्नुहोस्, तर सद्गुणको घमण्ड नगर्नुहोस्।
• आफ्नो स्वरूप कुनै गुण होइन; तपाईं त ती सबै गुणहरूलाई हेर्ने निर्गुण, अनिर्वचनीय साक्षी हुनुहुन्छ।
• शब्दहरूलाई त्यागेर मौनको त्यो गहिराइमा डुब्नुहोस् जहाँ कुनै प्रश्न र उत्तर बाँकी रहँदैनन्।

मनन सूत्र:
"मेरो स्वरूप शब्द र गुणहरूको सीमाभन्दा पर छ; म धैर्य वा विवेकको अभ्यास गर्ने साधक होइन, म त अनिर्वचनीय परब्रह्म हुँ।"