अध्याय 18 : शान्तिशतकम्

१. धर्मका परम्परागत धारणाहरूमाथि अष्टावक्रको बज्रपात

साधारण धर्म र कर्मकाण्डले मानिसलाई स्वर्गको प्रलोभन देखाउँछ र नर्कको डर देखाउँछ:

• "राम्रो काम गर, स्वर्गमा अप्सरा र अमृत मिल्नेछ।"
• "नराम्रो काम गर, नर्कको तातो तेलमा पकाइनेछ।"
• तर अष्टावक्र भन्नुहुन्छ: यी दुवै मनका भ्रम र सपना हुन्।
• निद्रामा देखेको सपनामा मानिस राजा भए पनि वा भिखारी भए पनि, बिउँझिएपछि दुवैको कुनै अस्तित्व रहँदैन।
• त्यस्तै, जो आत्मज्ञानमा बिउँझियो, उसको लागि 'न स्वर्गो नैव नरकः'— न स्वर्ग रहन्छ, न नर्क।

२. 'जीवन्मुक्तिर्न चैव हि' — अन्तिम अवधारणाको पनि विसर्जन

अष्टावक्रले यहाँ आध्यात्मिक जगतको सबैभन्दा ठूलो अवधारणालाई पनि तोडिदिनुभएको छ— 'जीवन्मुक्ति'।

• हामी सोच्छौं: "म साधना गरेर जीवन्मुक्त बन्छु।"
• तर अष्टावक्र सोध्नुहुन्छ: "जीवन्मुक्त को बन्छ? के आत्मा बन्धनमा थियो र मुक्त बन्ने?"
• आत्मा त सधैं मुक्त छ।
• जब बन्धन नै मिथ्या थियो भने मुक्तिको घोषणा कसका लागि?
• 'म मुक्त भएँ' भन्नुमा पनि अझै 'म' (ego) जीवितै छ।
• त्यसैले परम सत्यको दृष्टिले हेर्दा (योगदृष्ट्या) जीवन्मुक्ति पनि एउटा शब्द मात्र हो; त्यहाँ 'न किञ्चन'— केवल अखण्ड सन्नाटा र परब्रह्म मात्र छ।

३. साधकका लागि परम विश्रान्ति

• कुनै स्वर्ग पाउने लोभ वा नर्क जाने डरबाट पूर्ण मुक्त हुनुहोस्।
• 'म ठूलो मुक्त पुरुष बन्छु' भन्ने आध्यात्मिक अहंकारलाई पनि बिसाउनुहोस्।
• जब सबै शाब्दिक धारणाहरू समाप्त हुन्छन्, तब तपाईं जहाँ हुनुहुन्छ, जस्तो हुनुहुन्छ, त्यही नै पूर्णता हो।

मनन सूत्र:
"न स्वर्ग छ, न नर्क, न बन्धन, न मोक्ष; केवल एउटै अद्वितीय, शान्त र अनन्त परब्रह्म मात्र सर्वत्र परिपूर्ण छ।"