अध्याय 11 : विश्वरूपदर्शनयोग

यो कुरुक्षेत्रको युद्धको सबैभन्दा लोमहर्षक र हृदयविदारक दृश्य हो। भीष्म, द्रोण, कर्ण र दुर्योधन आदि महारथीहरू आफ्ना रथ र सेनासहित कालको मुखमा जबरजस्ती समाहित हुँदैछन्। कतिपयको शिर दाँतहरूको बीचमा च्यापिएर धुलोपिठो भइरहेको छ ('चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः')। यो भयानक दृश्य देखेर अर्जुन बुझ्नुहुन्छ कि यी सबै योद्धाहरू कालको नियमअनुसार पहिले नै मारिइसकेका छन्; अब भौतिक शरीरको अन्त्य हुनु केवल समयको कुरा मात्र हो।

जसरी जाँतो वा मिलमा अन्नका गेडा पिसिन्छन्, त्यसरी नै प्रकृतिको कालचक्रमा ठूला-ठूला अहंकारी शासकहरू पिसिन्छन्: - मानिसहरू आफ्नो पद, सौन्दर्य र बलको घमण्ड गर्छन्, तर समयको एक झट्कामा त्यो सबै धुलोपिठो हुन्छ। - यो भयानक दर्शनले हामीलाई जीवनको अनित्यताको पाठ सिकाउँछ। - जब मानिसले बुझ्छ कि यो भौतिक शरीर नश्वर छ, तब ऊ तुच्छ स्वार्थ र पाप कर्म त्यागेर आफ्नो आत्माको कल्याणमा लाग्दछ।