अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

महाभारतमा धृतराष्ट्र जन्मजात शारीरिक रूपमा अन्धा थिए; तर त्योभन्दा ठूलो कुरा, उनी आध्यात्मिक रूपमा 'विमूढ' (ज्ञान-चक्षु नभएका) थिए। उनले केवल शरीर, रगतको नाता, राज्य र बाहिरी भोग मात्र देखे, तर शरीरभित्र खेलिरहेको अमर आत्मालाई कहिल्यै देख्न सकेनन्। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ: "हे अर्जुन! यो आत्मा यति नजिक छ— तिम्रो आँखाको हेराइमा, मुटुको धड्कनमा, श्वासको आवतजावतमा र खानपिनको प्रत्येक स्वादमा यो उपस्थित छ। तर संसारका लाखौं मानिसहरू केवल हाडछालाको बाहिरी खोल मात्र हेर्छन् र मर्ने-बाँच्ने खेलमा रुन्छन्। जसको भित्री विवेकको तेस्रो आँखा (ज्ञान-चक्षु) खुलेको छ, उसले मात्र यो अद्भुत आत्मालाई शरीरभित्र विराजमान भएको, भोग गरेको र मृत्युपछि नयाँ यात्रामा गएको प्रस्टसँग देख्न सक्छ।" यसले अर्जुनलाई बाहिरी चर्मचक्षुको मोहबाट उठाएर प्रज्ञाको दिव्य चक्षु खोल्न प्रेरित गर्दछ।

हाम्रो दैनिक जीवनमा हामी प्रायः 'विमूढ' झैं बाँचिरहेका हुन्छौं: - हामी ऐनामा अनुहार हेर्छौं— चाउरी पर्यो कि परेन, कपाल कस्तो छ, लुगा कस्तो सुहाएको छ। - तर त्यो ऐनामा हेर्ने 'द्रष्टा' को हो? त्यो हेराइको पछाडि कुन ज्योति छ? त्यतातर्फ हाम्रो ध्यान कहिल्यै जाँदैन! 1. ज्ञान-चक्षुको साधना: - जब तपाईं खानुहुन्छ, केवल खानामा नहराउनुहोस्; त्यो स्वाद लिने भित्री चेतनालाई पनि अनुभव गर्नुहोस्। - जब तपाईं काम गर्नुहुन्छ वा बोल्नुहुन्छ, त्यो बोल्ने र निर्णय लिने भित्री मालिकलाई नियाल्नुहोस्। - यस अभ्यासले तपाईंको जीवनलाई सतहीबाट गहिरो, र मेकानिकलबाट पूर्णतः चैतन्य बनाइदिन्छ।