अध्याय 15 : पुरुषोत्तमयोग

श्रीकृष्णले यहाँ हाम्रो शरीरको संरचनालाई एउटा भव्य महलका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको छ। कान, आँखा, छाला, जिब्रो र नाक— यी पाँचवटा झ्यालहरू हुन्, र मन चाहिँ त्यो महलको मुख्य नियन्त्रण कक्ष (Central Control Room) हो। तर यी झ्यालहरू आफैंमा जड हुन्— मृत्युपछि पनि शवको आँखा र कान उस्तै हुन्छन्, तर त्यसले न केही देख्न सक्छ, न सुन्न सक्छ! त्यसो भए देख्ने र सुन्ने वास्तविक सत्ता को थियो? त्यो थियो— भित्र बसेको जीवात्मा! जब जीवात्माले मन र इन्द्रियहरूको माध्यमबाट बाहिर हेर्छ, तब मात्र आँखाले देख्छ र जिब्रोले स्वाद पाउँछ। श्रीकृष्ण अर्जुनलाई सम्झाउनुहुन्छ: "हे पार्थ! जसले देखिरहेको छ, ऊ नै तिम्रो सत्य हो। इन्द्रियहरू केवल तिम्रा यन्त्र हुन्, तिमी यी यन्त्रहरूको मालिक हौ!"

आधुनिक जीवनमा हाम्रो मुख्य समस्या के हो? हामी आफ्ना इन्द्रियहरूको हातको खेलौना बनेका छौं: - जिब्रोले भन्छ— "मलाई गुलियो वा चटपटे खान मन लाग्यो", हामी तुरुन्तै अस्वस्थ खाना खान्छौं। - आँखाले भन्छ— "मलाई अझै रिल्स हेर्न मन लाग्यो", हामी मध्यरातसम्म फोन हेर्छौं। 1. यथार्थ बोध: - आँखाले आफैं देख्दैन; तपाईंको चेतनाले आँखाको लेन्स प्रयोग गरेर हेरिरहेको छ। - जिब्रोले आफैं स्वाद लिँदैन; तपाईंले जिब्रोको सहारा लिएर अनुभव गरिरहनुभएको छ। 2. जब तपाईं सम्झनुहुन्छ कि "म यी छवटा इन्द्रियहरूको मालिक हुँ, म यिनीहरूको दास होइन", तब तपाईंमा गहिरो आत्म-नियन्त्रण (Self-Mastery) स्वतः उत्पन्न हुन्छ।