अध्याय 17 : श्रद्धात्रयविभागयोग

श्रीकृष्णले यहाँ तपस्याको सबैभन्दा विकृत रूप— तामसिक तपको पर्दाफास गर्नुभएको छ। तामसिक तपका दुईवटा रूप हुन्छन्: १. आत्मनः पीडया: मूर्खतापूर्ण हठले आफैंलाई यातना दिनु (जस्तै आफ्नो जिब्रो काट्नु, आगोमा हामफाल्नु वा शरीरलाई रक्ताम्य बनाउनु)। २. परस्योत्सादनार्थम्: अरूको सर्वनाश गर्नका लागि तपस्या गर्नु! महाभारतमा अम्बाले भीष्म पितामहको विनाशका लागि घोर तपस्या गरेकी थिइन्, जसको फलस्वरूप उनी शिखण्डीका रूपमा जन्मिएर भीष्मको पतनको कारण बनिन्। त्यस्तै रामायणमा मेघनादले निकुम्भीला देवीको तामसिक यज्ञ गरेको थियो— लक्ष्मण र श्रीरामलाई मार्ने उद्देश्यले! श्रीकृष्ण सम्झाउनुहुन्छ: "जहाँ अरूलाई रुवाउने वा आफूलाई चोट पुर्‍याउने हठ छ, त्यो तपस्या होइन, त्यो घोर अन्धकार हो।"

के हामी पनि कहिलेकाहीँ तामसिक तपस्यामा फस्छौं? 1. सम्बन्धहरूमा बदलाको हठ: - "म खाना खान्नँ, म बिरामी परेर मर्छु, अनि उसले पछुताउँछ!" - यो के हो? यो 'आत्मनः पीडया'— अरूलाई दोषी देखाउनका लागि आफैंलाई यातना दिनु हो। यो घोर तामसिक विकृति हो। 2. अरूको नोक्सान गर्नका लागि आफ्नै ऊर्जा नष्ट गर्नु: - "मेरो जतिसुकै घाटा होस्, तर त्यो शत्रुको बर्बाद हुनुपर्छ!" - यस्तो बदलाको सोचाइले मानिसको आफ्नै स्वास्थ्य, शान्ति र भविष्य खरानी बनाइदिन्छ।