अध्याय 18 : मोक्षसंन्यासयोग

महाभारत र रामायणमा कुम्भकर्णको निद्रा वा अकर्मण्य मानिसहरूको अवस्था यसैको उदाहरण हो। तामसिक मानिसलाई न कुनै उपलब्धि चाहिएको हुन्छ, न विकास। उसलाई केवल दिनभर सुत्न पाउनु, काम छल्नु, र बेहोसीमा रहनुमै 'सुख' लाग्छ। यो सुखले सुरुमा पनि चेतनालाई भुत्ते बनाउँछ (अग्रे च मोहनम्) र पछि जीवन नै बर्बाद पारेर अन्धकारमा धकेल्छ (अनुबन्धे च)।

१. निद्रा आवश्यक छ, तर जीवनबाट भाग्नका लागि अत्यधिक सुत्नु वा अल्छी भएर पल्टिरहनु तामसिक सुख हो। २. जब मानिसले आफ्नो कर्तव्य र समयको वास्ता नगरी केवल अकर्मण्यतामा दिन बिताउँछ, उसको चेतना सुस्त हुन्छ। ३. यसले न बाहिरी उन्नति दिन्छ, न भित्री शान्ति; केवल जीवनलाई व्यर्थ बनाइदिन्छ।